ยุบธนาคารที่ดินแล้ว ใครรับช่วงแก้ปัญหาที่ดินทำกิน?

แล้วเกษตรกรในโครงการเดิมจะเป็นอย่างไร?

นี่เป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับประชาชนโดยตรง

การยุบ บจธ. มีทั้งเรื่องทางโครงสร้างองค์กรและเรื่องสิทธิหรือภาระผูกพันที่เกิดขึ้นก่อนการยุบ ซึ่งต้องแยกออกจากกัน

หลักเกณฑ์ที่ออกมารองรับกำหนดให้ภาระตามสัญญากับเกษตรกรและภาระที่ยังค้างอยู่ต้องมีหน่วยงานรับผิดชอบในช่วงเปลี่ยนผ่าน ไม่ได้กำหนดให้ยุติทั้งหมดทันทีในวันที่องค์กรถูกยุบ

ก่อนเข้าสู่วันยุบเลิก บจธ. เองยังเปิดเวทีชี้แจงกับองค์กรเกษตรกรทั่วประเทศเกี่ยวกับสิทธิในที่ดินทำกินและการส่งต่อภารกิจในช่วงเปลี่ยนผ่าน โดยประเด็นสำคัญอยู่ที่การหาหน่วยงานรับโอนภารกิจต่อจากองค์กรเดิม

อย่างไรก็ตาม การที่ สคทช. ดูแลในช่วงเปลี่ยนผ่าน ไม่ได้หมายความว่า สคทช. จะกลายเป็น “ธนาคารที่ดินแห่งใหม่” โดยอัตโนมัติ

เพราะสิ่งที่ยังต้องพิจารณาต่อคือ หน่วยงานใดจะเป็นผู้รับภารกิจระยะยาว

ข้อเสนอให้ “พอช.” รับช่วง

หลังการยุบ บจธ. ภาคประชาชนบางส่วนเสนออีกแนวทางหนึ่ง

วันที่ 5 ตุลาคม 2569 ขบวนการประชาชนเพื่อสังคมที่เป็นธรรม หรือ P-MOVE พร้อมเครือข่าย เดินทางไปยังทำเนียบรัฐบาลและยื่นข้อเรียกร้องต่อนายกรัฐมนตรี โดยหนึ่งในประเด็นสำคัญคืออนาคตของธนาคารที่ดิน

ข้อเสนอของกลุ่มต้องการให้ถ่ายโอนภารกิจจาก บจธ. ไปยัง สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) หรือ พอช. พร้อมเสนอให้โอนงบประมาณ 750 ล้านบาทไปกับภารกิจ และให้เดินหน้ากลไกคณะอนุกรรมการเฉพาะกิจเพื่อขับเคลื่อนเรื่องธนาคารที่ดินต่อ

ข้อเสนอนี้แตกต่างจากแนวทางที่กำหนดให้ สคทช. ดูแลภาระผูกพันในช่วงเปลี่ยนผ่าน

ในอีกด้าน รัฐบาลระบุภายหลังรับหนังสือจาก P-MOVE ว่าจะเร่งหารือเรื่องที่ดินและที่อยู่อาศัย รวมถึงประเด็นที่เกิดขึ้นหลังการยุบธนาคารที่ดิน เพื่อหาแนวทางดำเนินการต่อ

จุดนี้ทำให้สถานการณ์ ณ วันที่ 6 ตุลาคม 2569 ยังอยู่ระหว่างการจัดวางระบบหลังการยุบองค์กรเดิม

“บจธ.” ถูกยุบ แต่แนวคิด “ธนาคารที่ดิน” ยังเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

อีกจุดที่ต้องแยกให้ชัดคือ คำว่า “ธนาคารที่ดิน” ถูกใช้ในสองความหมายที่ใกล้เคียงกัน

ความหมายแรก คือ สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) หรือ บจธ. ซึ่งถูกยุบแล้วตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2569

อีกความหมาย คือ แนวคิดเรื่องกลไกธนาคารที่ดิน สำหรับจัดหา บริหาร และกระจายการเข้าถึงที่ดินให้กับประชาชน ซึ่งเป็นแนวคิดที่ถูกผลักดันมาเป็นเวลานาน

ดังนั้น การยุบ บจธ. ไม่ควรถูกตีความว่าแนวคิดเรื่องธนาคารที่ดินตามข้อเสนอของภาคประชาชนสิ้นสุดลงในทางเดียวกัน เพราะหลังการยุบยังมีข้อเสนอให้จัดวางกลไกหรือหน่วยงานรับช่วงต่อ และเรื่องดังกล่าวยังอยู่ในกระบวนการหารือระหว่างภาครัฐกับกลุ่มที่เกี่ยวข้อง

จาก “ยุบองค์กร” สู่ช่วงรอยต่อของนโยบายที่ดิน

นับจากวันที่ 1 ตุลาคมเป็นต้นมา ประเทศไทยจึงเข้าสู่ช่วงรอยต่อของกลไกที่เคยใช้ชื่อว่า “ธนาคารที่ดิน”

ด้านหนึ่ง กระบวนการทางกฎหมายเดินเข้าสู่การตรวจสอบทรัพย์สิน ชำระบัญชี และจัดการบุคลากรขององค์กรเดิม โดยมีกรอบเวลาไม่เกินหนึ่งปี

อีกด้านหนึ่ง สคทช. ต้องดูแลสัญญาและภาระผูกพันที่ยังคงอยู่กับเกษตรกรในระหว่างที่รัฐบาลพิจารณาหน่วยงานรับผิดชอบระยะต่อไป

ขณะเดียวกัน ภาคประชาชนเสนอให้ พอช. เข้ามารับช่วงภารกิจ พร้อมผลักดันกลไกธนาคารที่ดินต่อ ส่วนรัฐบาลรับข้อเสนอไว้หารือ

ภาพหลังวันที่ 1 ตุลาคมจึงยังไม่ได้มีเพียงหน่วยงานใหม่เข้ามาแทนองค์กรเก่าแบบหนึ่งต่อหนึ่ง แต่เป็นช่วงที่หลายภารกิจถูกแยกออกจากกัน ทั้งการชำระบัญชี การดูแลสัญญาเดิม การจัดการทรัพย์สิน และการกำหนดเจ้าภาพในระยะยาว

สิ่งที่ต้องติดตามหลังจากนี้ คือรัฐบาลจะเลือกโครงสร้างแบบใดสำหรับภารกิจที่เคยอยู่กับ บจธ. ที่ดินและทรัพย์สินเดิมจะถูกบริหารต่ออย่างไร เกษตรกรในโครงการจะอยู่ภายใต้หน่วยงานใด และแนวคิด “ธนาคารที่ดิน” จะกลับมาในรูปแบบองค์กรใหม่หรือถูกนำไปรวมกับกลไกที่มีอยู่

เพราะแม้ชื่อของ สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน จะสิ้นสุดลงแล้ว แต่ปัญหาเรื่องการเข้าถึงที่ดินทำกิน การสูญเสียที่ดิน และการกระจายการถือครองที่ดิน ยังเป็นภารกิจที่ต้องมีหน่วยงานรับผิดชอบต่อไป