ทำไมต้องรื้อระบบสวัสดิการรักษาพยาบาลราชการ ? ปัญหาคืออะไร ระบบใหม่จะเป็นแบบไหน ?

ไม่ใช่เพียงแค่มีจำนวนข้าราชการมาก แต่ค่าใช้จ่ายบุคลากร ไปถึงยอดเบิกค่ารักษาพยาบาลข้าราชการก็ทะลุถึง 100,000 ล้านบาทต่อปี จนแนวคิดรื้อระบบสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการถูกนำมาพูดถึง 

ทำไมต้องรื้อระบบ ข้าราชการจะถูกตัดสิทธิรักษาพยาบาลไหม สวัสดิการในตอนนี้มีปัญหาอย่างไร ? 

สาเหตุสำคัญที่สุดที่ทำให้เกิดแนวคิดในการปฏิรูประบบรักษาพยาบาลข้าราชการคือ ภาระงบประมาณที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นแบบก้าวกระโดด ข้อมูลย้อนหลัง 10 ปีระบุว่า งบประมาณในส่วนนี้เพิ่มขึ้นจาก 60,000 ล้านบาทในปี 2560 มาเป็นกว่า 94,200 ล้านบาทในปี 2569-2570 หรือเพิ่มขึ้นถึง 57% และในหลายครั้ง ยอดเบิกจ่ายจริงมักจะสูงกว่าวงเงินที่ตั้งไว้ เช่นในปี 2568 ที่เบิกจ่ายสูงถึง 106,740 ล้านบาท

ปัจจัยหลักที่ส่งผลต่อต้นทุนที่เพิ่มขึ้นนั้น ได้แก่ 

1. โครงสร้างประชากรข้าราชการ ที่ปัจจุบันระบบดูแลผู้มีสิทธิและครอบครัวรวมกว่า 5 ล้านคน โดยกว่าครึ่งหนึ่งเป็นผู้ที่มีอายุเกิน 60 ปีขึ้นไป ซึ่งมีค่าใช้จ่ายในการรักษาโรคเรื้อรังสูงกว่าคนวัยทำงาน

2. ระบบการจ่ายเงินแบบปลายเปิด (Fee for Service) ให้สิทธิข้าราชการเป็นระบบที่รัฐจ่ายค่ารักษาตามจริงที่สถานพยาบาลเรียกเก็บ โดยไม่มีการกำหนดเพดานงบประมาณต่อหัว ต่างจากระบบบัตรทองที่ใช้การเหมาจ่ายรายหัว ทำให้ควบคุมวงเงินได้ยาก

3. ความก้าวหน้าทางการแพทย์ ทั้งด้านเทคโนโลยี ยา และวิธีการรักษาใหม่ๆ ที่มีราคาสูงขึ้น ช่วยยืดอายุผู้ป่วยแต่ก็ทำให้ต้นทุนการรักษาเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะในช่วงวาระสุดท้ายของชีวิต

4. เศรษฐกิจที่เติบโตช้า ในขณะที่รายจ่ายด้านสวัสดิการเพิ่มขึ้นในลักษณะอัตราเร่ง แต่เศรษฐกิจไทยเติบโตเพียงประมาณ 2% ต่อปี ทำให้รายได้ของรัฐเติบโตไม่ทันภาระรายจ่าย

การปฏิรูปครั้งนี้ไม่ได้มุ่งเป้าไปที่การลดค่าใช้จ่ายเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องการแก้ปัญหา ความเหลื่อมล้ำและความไร้ประสิทธิภาพของระบบสุขภาพไทย ปัจจุบันประเทศไทยมี 3 กองทุนสุขภาพหลักที่มีการบริหารจัดการแยกส่วนกันอย่างชัดเจน ได้แก่ สิทธิข้าราชการ ประกันสังคม และบัตรทอง

งานวิจัยในวารสารวิจัยระบบสาธารณสุข ในปี 2566 ของทีปกร จิร์ฐิติกุลชัย พบว่า ต้นทุนบริการผู้ป่วยนอกของสิทธิข้าราชการสูงกว่าสิทธิบัตรทองถึง 16-30% และสูงกว่าประกันสังคม 25-30% ในสถานพยาบาลระดับเดียวกัน นอกจากนี้ สิทธิข้าราชการยังถูกมองว่ามีสิทธิประโยชน์ที่เหนือกว่าระบบอื่น เช่น การเข้าถึงยานอกบัญชียาหลักแห่งชาติ และการที่สามารถเลือกเข้าโรงพยาบาลระดับตติยภูมิหรือโรงเรียนแพทย์ได้ทันทีโดยไม่ต้องผ่านระบบส่งต่อด้วย 

กรมบัญชีกลางในฐานะผู้กำกับดูแลการเบิกจ่าย ได้สะท้อนปัญหาสำคัญที่นำไปสู่การรั่วไหลของงบประมาณ โดยเฉพาะ การทุจริตและการใช้สิทธิเกินความจำเป็น ได้แก่ ปัญหาการช้อปปิ้งยา (Drug Shopping) ที่พบพฤติกรรมผู้ป่วยตระเวนเข้ารับการรักษาในหลายโรงพยาบาลเพื่อรับยาชนิดเดียวกันเกินความจำเป็น หรือนำยาไปจำหน่ายต่อ ซึ่งสร้างความเสียหายสะสมกว่า 200-250 ล้านบาทในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา

ทั้งข้อจำกัดด้านบุคลากร ในกองสวัสดิการรักษาพยาบาลมีเจ้าหน้าที่รวมลูกจ้างเพียง 50 คน และมีผู้รับหน้าที่ตรวจสอบรายการเบิกจ่ายโดยตรงเพียง 6 คน ขณะที่ปริมาณธุรกรรมเบิกจ่ายยาพุ่งสูงถึง 35 ล้านรายการต่อปี รวมถึงสิทธิข้าราชการครอบคลุมตั้งแต่เกิดจนเสียชีวิตและมีจุดใช้สิทธิที่หลากหลาย ทำให้การตรวจสอบทำได้ยากกว่าระบบประกันภัยทั่วไป

นอกจากนี้ ยังมีการยกผลสำรวจ และค่านิยมของข้าราชการรุ่นใหม่ ที่ระบุว่าข้าราชการอายุต่ำกว่า 30 ปี ต้องการเงินเดือนที่สูงขึ้นมากกว่าการรอรับสวัสดิการหรือบำนาญในอนาคต ทำให้ระบบเดิมอาจไม่ดึงดูดบุคลากรรุ่นใหม่อีกต่อไป