ข้อมูลปีงบประมาณ 2566 ระบุว่า ประเทศไทยมีกำลังคนภาครัฐรวม 3,037,803 คน หรือเฉลี่ยเจ้าหน้าที่รัฐ 1 คนต่อประชากรประมาณ 22 คน โดยในจำนวนนี้เป็นข้าราชการ 1,756,259 คน คิดเป็น 57.81% ของกำลังคนทั้งหมด รองลงมาเป็นลูกจ้างชั่วคราว 321,657 คน พนักงานรัฐวิสาหกิจ 214,860 คน พนักงานจ้าง 193,948 คน และพนักงานราชการ 181,549 คน

เมื่อพิจารณาเฉพาะกลุ่มข้าราชการ พบว่ากลุ่มที่มีจำนวนมากที่สุด ได้แก่ ครูและบุคลากรทางการศึกษา 431,117 คน รองลงมาเป็นข้าราชการพลเรือนสามัญ 414,708 คน ทหาร 381,352 คน และตำรวจ 213,048 คน ซึ่งสะท้อนว่า ภาครัฐยังคงเป็นนายจ้างรายใหญ่ที่สุดของประเทศ

อย่างไรก็ตาม รายงานของสำนักงาน ก.พ. ปีงบประมาณ 2567 พบว่ากำลังคนภาครัฐในส่วนราชการเหลือ 2,109,541 คน ลดลงจากปีก่อน โดยเฉพาะลูกจ้างชั่วคราว ลูกจ้างประจำ และพนักงานราชการ แม้จำนวนบุคลากรลดลง แต่ภาระด้านงบประมาณไม่ได้ลดลงตาม เนื่องจากรายจ่ายส่วนใหญ่เป็นค่าใช้จ่ายผูกพันระยะยาว ทั้งเงินเดือน การเลื่อนเงินเดือน สวัสดิการ และบำเหน็จบำนาญ

งบบุคลากรกินสัดส่วนเกือบ 38% ของงบประเทศ

ร่างพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปีงบประมาณ พ.ศ.2570 กำหนดวงเงินงบประมาณรวม 3.788 ล้านล้านบาท เมื่อรวมรายจ่ายที่เกี่ยวข้องกับบุคลากรภาครัฐ ทั้งแผนงานบุคลากร ค่ารักษาพยาบาล เบี้ยหวัด บำเหน็จบำนาญ เงินสมทบ และสวัสดิการต่าง ๆ พบว่ามีวงเงินรวมประมาณ 1.435 ล้านล้านบาท หรือคิดเป็น 37.9% ของงบประมาณทั้งหมด

ในจำนวนนี้ แผนงานบุคลากรภาครัฐมีวงเงิน 852,671 ล้านบาท คิดเป็น 22.5% ของงบประมาณทั้งหมด ขณะที่งบเบี้ยหวัด บำเหน็จ และบำนาญ อยู่ที่ 389,090 ล้านบาท ส่วนงบค่ารักษาพยาบาลข้าราชการอยู่ที่ 94,200 ล้านบาท

หากเปรียบเทียบกับโครงสร้างงบประมาณโดยรวม สำนักงบประมาณของรัฐสภา (PBO) ระบุว่า รายจ่ายประจำในปี 2570 อยู่ที่ 2.786 ล้านล้านบาท หรือคิดเป็น 73.6% ของงบประมาณทั้งหมด เพิ่มขึ้น 5% จากปีก่อน ขณะที่รายจ่ายลงทุนลดลง 72,564 ล้านบาท หรือ 8.4%

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่า งบประมาณส่วนใหญ่ของประเทศถูกใช้ไปกับรายจ่ายประจำและภาระผูกพัน ส่งผลให้พื้นที่ทางการคลังสำหรับการลงทุนและการพัฒนาในอนาคตลดลง

ค่ารักษาพยาบาลเพิ่มต่อเนื่อง

หนึ่งในภาระสำคัญของรัฐคือค่าใช้จ่ายด้านสวัสดิการรักษาพยาบาล ซึ่งเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดช่วง 11 ปีที่ผ่านมา

จากข้อมูลของกรมบัญชีกลาง งบค่ารักษาพยาบาลข้าราชการ ลูกจ้าง และพนักงานของรัฐ เพิ่มจากประมาณ 60,000 ล้านบาท ในปี 2560 เป็น 94,200 ล้านบาท ในปีงบประมาณ 2570 เพิ่มขึ้นราว 57%

ส่วนปีงบประมาณ 2566 มีการเบิกจ่ายจริงประมาณ 96,000 ล้านบาท สูงกว่าวงเงินที่ตั้งงบไว้ เนื่องจากเป็นงบกลางที่รัฐต้องจัดสรรตามค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริง

เมื่อเปรียบเทียบกับระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พบว่า สวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการดูแลผู้มีสิทธิประมาณ 5 ล้านคน ใช้งบประมาณราว 96,000 ล้านบาท ขณะที่ระบบบัตรทองดูแลประชาชนประมาณ 47 ล้านคน ด้วยงบประมาณประมาณ 150,000 ล้านบาท

งบบำนาญมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น

นอกจากค่าใช้จ่ายด้านการรักษาพยาบาลแล้ว งบเบี้ยหวัด บำเหน็จ และบำนาญ ยังเป็นรายจ่ายที่เพิ่มขึ้นต่อเนื่อง

ปีงบประมาณ 2570 รัฐตั้งงบไว้ 389,090 ล้านบาท ขณะที่การวิเคราะห์ของสำนักงาน ก.พ. ระบุว่า งบบำนาญมีอัตราการเพิ่มเฉลี่ย 10.82% ต่อปี สูงกว่างบบุคลากรที่ยังรับราชการ ซึ่งเพิ่มเฉลี่ย 1.73% ต่อปี

ขณะเดียวกัน สำนักงาน ก.พ. ประมาณการว่า ในช่วง 10 ปีข้างหน้า จะมีข้าราชการพลเรือนสามัญเกษียณรวม 94,701 คน โดยช่วงปี 2574-2577 จะเป็นช่วงที่มีผู้เกษียณเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ส่งผลให้ภาระงบบำนาญมีแนวโน้มขยายตัวตามไปด้วย

รัฐเดินหน้าศึกษาปรับโครงสร้างกำลังคน

ภายใต้ข้อจำกัดด้านงบประมาณ รัฐบาลจึงอยู่ระหว่างศึกษามาตรการปรับโครงสร้างกำลังคนภาครัฐ ทั้งโครงการเกษียณอายุราชการก่อนกำหนด การทบทวนอัตรากำลังในหน่วยงานต่าง ๆ การนำเทคโนโลยีเข้ามาทดแทนภารกิจบางประเภท รวมถึงการศึกษารูปแบบสวัสดิการรักษาพยาบาลที่ช่วยบริหารต้นทุนได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

ข้อเสนอจากหน่วยงานด้านการคลังยังเสนอให้กำหนดกรอบควบคุมรายจ่ายด้านบุคลากรและบำนาญให้มีความเหมาะสม ควบคู่กับการประเมินความคุ้มค่าของอัตรากำลังในแต่ละหน่วยงาน เพื่อรักษาสมดุลระหว่างการดูแลบุคลากรภาครัฐกับการจัดสรรงบประมาณเพื่อการพัฒนาประเทศในระยะยาว