เตือนเมืองทั่วโลก! รับมือโลกร้อนไม่ทัน เสี่ยงภัยพิบัติซ้ำซาก

มิติแรกคือการลดผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หรือ Climate Mitigation ซึ่งมุ่งเน้นการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ผ่านการพัฒนาเศรษฐกิจสีเขียว การใช้พลังงานสะอาด และการส่งเสริมกิจกรรมที่ปล่อยคาร์บอนต่ำ เพื่อชะลออัตราการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิโลก

อย่างไรก็ตาม แม้ทั่วโลกจะสามารถบรรลุเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ หรือ Net Zero ได้สำเร็จ ก็ไม่ได้หมายความว่าสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงไปแล้วจะกลับคืนสู่ภาวะเดิมได้ทันที และภาวะโลกร้อนอาจยังคงดำเนินต่อไปอีกระยะหนึ่ง

ด้วยเหตุนี้ มิติที่สองจึงมีความสำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หรือ Climate Adaptation ซึ่งไม่ได้มุ่งเน้นการหยุดยั้งภาวะโลกร้อนโดยตรง แต่ให้ความสำคัญกับการปกป้องชีวิต ทรัพย์สิน และความเป็นอยู่ของประชาชนจากผลกระทบที่เกิดขึ้นแล้วและอาจรุนแรงขึ้นในอนาคต

หลี่อธิบายว่า การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเป็นมาตรการที่สร้างประโยชน์ร่วมกันในระดับโลก เพราะไม่ว่าประเทศใดจะลดการปล่อยคาร์บอน ก็ย่อมมีส่วนช่วยบรรเทาภาวะโลกร้อนโดยรวม แต่การปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศกลับมีลักษณะเฉพาะพื้นที่ เนื่องจากภัยพิบัติชนิดเดียวกันอาจสร้างความเสียหายแตกต่างกันอย่างมากในแต่ละเมือง ขึ้นอยู่กับสภาพภูมิประเทศ โครงสร้างพื้นฐาน และความเปราะบางของชุมชน

จึงเป็นเรื่องยากที่จะกำหนดมาตรฐานการปรับตัวแบบเดียวกันสำหรับทุกพื้นที่ โดยผู้เชี่ยวชาญเสนอให้เมืองและชุมชนชนบทพัฒนาระบบประเมินความพร้อมในการรับมือสภาพภูมิอากาศตามบริบทของตนเอง ผ่านความสามารถสำคัญ 5 ด้าน ได้แก่ การป้องกันภัย ความสามารถในการรับมือและทนทานต่อผลกระทบ การฟื้นฟูหลังภัยพิบัติ การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง และการปรับตัวในระยะยาว

หนึ่งในประเด็นที่หลี่ให้ความสำคัญเป็นพิเศษ คือการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง โดยมองว่าเมืองต่าง ๆ จำเป็นต้องหลุดพ้นจากวงจรการจัดการภัยพิบัติแบบเดิม ที่มักรอให้เกิดเหตุการณ์รุนแรงก่อนจึงเข้าไปช่วยเหลือ ฟื้นฟูความเสียหาย และกลับมาดำเนินชีวิตตามปกติ ก่อนจะต้องเผชิญกับภัยพิบัติครั้งใหม่อีกครั้ง

แนวทางดังกล่าวอาจช่วยบรรเทาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า แต่ไม่ได้จัดการกับต้นตอของความเสี่ยงอย่างแท้จริง ดังนั้น การพัฒนาเมืองในอนาคตจึงควรมุ่งแก้ไขปัจจัยเชิงโครงสร้างที่ทำให้เมืองเปราะบาง เพื่อสร้างความสามารถในการรับมือภัยพิบัติอย่างยั่งยืน

สำหรับโครงการฟื้นฟูเมือง ซึ่งโดยทั่วไปมุ่งเน้นการยกระดับคุณภาพชีวิต ปรับปรุงบริการสาธารณะ และเพิ่มความปลอดภัยให้ประชาชน ผู้เชี่ยวชาญเสนอว่าควรให้ความสำคัญกับการปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานด้านการป้องกันภัยพิบัติมากขึ้น โดยเฉพาะระบบระบายน้ำและโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยลดความเสี่ยงจากสภาพอากาศสุดขั้ว

ปัจจุบัน โครงการนำร่องด้านการฟื้นฟูเมืองของจีนได้สนับสนุนให้เมืองต่าง ๆ ลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นมากขึ้น ซึ่งหลี่มองว่าเป็นแนวทางที่ควรได้รับการผลักดันอย่างต่อเนื่อง

อย่างไรก็ตาม ความท้าทายสำคัญอีกประการหนึ่งคือเงินทุน เนื่องจากโครงการพลังงานหมุนเวียน เช่น พลังงานลมและพลังงานแสงอาทิตย์ สามารถสร้างรายได้และดึงดูดการลงทุนจากภาคเอกชนได้ แต่โครงสร้างพื้นฐานสำหรับการปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศ โดยเฉพาะระบบป้องกันภัยพิบัติ มักไม่ได้สร้างผลตอบแทนทางการเงินโดยตรง

ประสบการณ์ทั้งในจีนและต่างประเทศจึงสะท้อนว่า เงินทุนภาครัฐยังคงเป็นแหล่งสนับสนุนหลักของการลงทุนด้านการปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศ ขณะเดียวกัน จำเป็นต้องพัฒนากลไกด้านนโยบายการคลัง การเงิน สินเชื่อ และภาษี เพื่อส่งเสริมให้ภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น

อีกหนึ่งประเด็นที่น่าสนใจคือความแตกต่างระหว่างชุมชนดั้งเดิมกับเมืองที่พัฒนาขึ้นใหม่ โดยหลี่ชี้ว่า หมู่บ้านโบราณและย่านประวัติศาสตร์จำนวนมากมักตั้งอยู่ในพื้นที่ที่หลีกเลี่ยงความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติ และมีระบบป้องกันภัยที่พัฒนาขึ้นจากประสบการณ์ของคนในท้องถิ่นตลอดหลายศตวรรษ

ในทางตรงกันข้าม พื้นที่เมืองใหม่ที่ขยายตัวอย่างรวดเร็วอาจยังไม่มีระบบรับมือภัยพิบัติที่เหมาะสมหรือขาดประสบการณ์ในการปรับตัวต่อสภาพแวดล้อม ส่งผลให้มีความเปราะบางต่อภัยธรรมชาติมากกว่า

นอกจากนี้ ผู้เชี่ยวชาญยังเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการบริหารจัดการน้ำในระดับลุ่มน้ำร่วมกัน เนื่องจากระบบระบายน้ำของแต่ละเมืองมีความเชื่อมโยงกัน โดยบางพื้นที่อาจลงทุนสร้างระบบระบายน้ำที่มีประสิทธิภาพสูง แต่หากพื้นที่ต้นน้ำและปลายน้ำใช้มาตรฐานการจัดการน้ำที่แตกต่างกัน ก็อาจทำให้มาตรการป้องกันน้ำท่วมไม่ได้ผลตามที่คาดหวัง

โดยเฉพาะกรณีที่พื้นที่ต้นน้ำเร่งระบายน้ำออกอย่างรวดเร็ว อาจทำให้มวลน้ำจำนวนมากไหลลงสู่พื้นที่ปลายน้ำในเวลาใกล้เคียงกัน ส่งผลให้ความเสี่ยงน้ำท่วมถูกผลักจากพื้นที่หนึ่งไปยังอีกพื้นที่หนึ่ง และอาจขยายความเสียหายเป็นวงกว้างทั่วทั้งลุ่มน้ำ

ดังนั้น การจัดการน้ำจึงไม่ควรดำเนินการแยกส่วนตามเขตการปกครอง แต่จำเป็นต้องมีการประสานงานร่วมกันทั้งลุ่มน้ำ รวมถึงการกำหนดอัตราการระบายน้ำจากพื้นที่ต้นน้ำให้เหมาะสมในบางสถานการณ์ เพื่อกระจายความเสี่ยงและลดผลกระทบต่อพื้นที่ปลายน้ำ

ข้อเสนอของผู้เชี่ยวชาญจีนสะท้อนให้เห็นว่า การรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศไม่สามารถพึ่งพาการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพียงอย่างเดียว แต่จำเป็นต้องปรับแนวคิดการวางผังเมือง การลงทุนด้านโครงสร้างพื้นฐาน และระบบบริหารจัดการภัยพิบัติควบคู่กันไป

ในยุคที่สภาพอากาศสุดขั้วมีแนวโน้มสร้างความเสียหายรุนแรงขึ้น ความสำเร็จของการพัฒนาเมืองจึงอาจไม่ได้วัดจากความทันสมัยของอาคารหรือขนาดเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงความสามารถของเมืองในการปกป้องประชาชน ลดความสูญเสีย และฟื้นตัวจากภัยพิบัติได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ท้ายที่สุด การสร้างเมืองที่ยั่งยืนจึงไม่ใช่เพียงการสร้างเมืองที่ปล่อยคาร์บอนน้อยลง แต่ต้องเป็นเมืองที่สามารถอยู่ร่วมกับความเสี่ยงจากสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงไปได้ โดยเปลี่ยนจากการรอแก้ไขความเสียหายหลังเกิดภัยพิบัติ มาเป็นการวางแผนป้องกันและลดความเสี่ยงตั้งแต่ต้นทาง