ลักษณะทางสถาปัตยกรรมของทำเนียบทูต

คุณฮ่องเต้ เจ้าของเพจ Art of Hongtae เล่าว่า ทำเนียบทูตโปรตุเกสมีแปลนรูแสี่เหลี่ยมผืนผ้า หลังคาปั้นหยา มีหน้าจั่ว ตรงหน้าจั่วมีสัญลักษณ์เป็นตราของโปรตุเกส ที่พูดถึงการเดินเรือและการค้าอาวุธ เพราะในอดีตโปรตุเกสค้าอาวุธกับสยาม มีม้าเป็นรูปปั้นอยู่หน้าบ้าน ซึ่งเป็นตัวแทนของโปรตุเกส

อาคารหลังนี้มีสถาปัตยกรรมสไตล์โคโลเนียล คือการที่คนต่างชาตินำรูปแบบสถาปัตยกรรมจากตะวันตก มาใช้ในสยาม โดยปรับให้เข้ากับสภาพอากาศในไทย มีการทำระเบียง ทำหลังคาสูง ทำหน้าต่าง เพื่อให้บ้านหายใจได้ นอกจากนี้ยังมีบานเกล็ด ที่ทำให้เกิด indirect light ด้วย ซึ่งถือเป็นความฉลาดของสถาปนิกในยุคนั้น ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวอิตาลี

บ้านหลังนี้แม้จะมีการปรับใช้วัสดุในท้องถิ่นอย่างไม้ แต่ก็ไม่ลืมที่จะเก็บลักษณ์เด่นของบ้านยุโรปไว้ อย่างบันไดขนาดใหญ่ ที่พาขึ้นไปชั้น 2 ของบ้าน ซึ่งถือเป็นแกนหลักของบ้าน ถูกล้อมรอบด้วยห้องต่าง ๆ และอายุของมันก็มากกว่า 200 ปีแล้ว ตามอายุของบ้านหลังนี้

สิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยของเอกอัครราชทูตแต่ละคนคือการแต่งบ้านเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่นการเปลี่ยนสีวอลเปเปอร์ การติดไฟเพิ่มความสว่าง หรือการเอาต้นไม้มาตกแต่งเพิ่มความร่มรื่น

ส่วนที่ทำเนียบทูตฝรั่งเศสอาจารย์จากคณะสถาปัตยกรรม เล่าว่า เป็นสถาปัตยกรรมแบบบังกะโล ตกแต่งด้วยศิลปะแบบนีโอคลาสสิค และเรียกรวม ๆ ได้ว่า สถาปัตยกรรมแบบตะวันตกในสยาม

โดยสถาปัตยกรรมตะวันจกในสยาม จะเริ่มเข้ามาช่วงรัชกาลที่ 4 จนถึงรัชกาลที่ 5 หรือประมาณพ.ศ. 2411 ตรงกับค.ศ. 1868 ซึ่งตอนนั้นเป็นยุค Revival และมีการฟื้นฟูศิลปะแบบนีโอคลาสสิค อย่างที่โบสถ์นิเวศธรรมประวัติก็ใช่เหมือนกัน และสถาปนิกส่วนใหญ่ที่มาออกแบบอาคารในไทย มักเป็นชาวอิตาลี เช่น พระที่นั่งอนันตสมาคม บ้านมนังคศิลา ตำหนักพรรณราย และสถานีรถไฟหัวลำโพง

ที่อาคารทำเนียบทูตฝรั่งเศส จะมีการผสมผสานกับสถาปัตยกรรมแบบวิคตอเรียนด้วย เช่น การตกแต่งด้วยตัวขนมปังขิง ซึ่งจะพบการตกแต่งแบบนี้ได้ที่อิตาลีและฝรั่งเศสด้วย แต่ที่อาคารแห่งนี้ก็มีการตกแต่งแบบไทยเช่นกัน จากที่เราเห้นลวดลายฉลุต่าง ๆ เรียกได้ว่า เป็นสไตล์ยุโรปที่ปรุงให้เข้ากับสยาม

นอกจากนี้ยังมีการทำประตูซุ้มโค้ง หรือ Arch ซึ่งเป็นเทคนิคการก่ออิฐแบบตะวันตก การตกแต่ง เฟอร์นิเจอร์ภายในบ้านก็เป็นสไตล์ฝรั่งเศส และยุโรป

ส่วนวัสดุที่ใช้ในการก่อสร้าง ก็จะใช้วัสดุที่มีในท้องถิ่นสยาม อย่างไม้ และอิฐ นอกจากนี้ยังต้องสร้างระเบียงยาว และลึก เพื่อบังแดดหน้าบ้าน รวมถึงการสร้างระแนงและบานเกล็ดต่าง ๆ เพื่อบังแดด และเปิดให้ลมถ่ายเทให้บ้านเย็นขึ้น สิ่งเหล่านี้จะมีเฉพาะในเอเชีย เพราะในยุโรปอากาศหนาวจึงจะสร้างเป็นรูปแบบอิฐปูนมากกว่า

ทั้งนี้เราจะสังเกตได้ว่าอาคารทั้งสองแห่งหันหน้าออกทางแม่น้ำ และหันหลักให้ถนน นั่นเป็นเพราะในอดีตเราเดินทางสัญจรทางน้ำเป็นหลัก ฉะนั้นแม่น้ำเจ้าพระยาคือเส้นทางสัญจร คือหน้าบ้าน หน้าอาคารจึงหันออกทางแม่น้ำ และมีสวน รวมถึงเสาธงตั้งตระหง่านโดดเด่น

ความท้าทายที่ต้องเผชิญ

ประเทศไทยต่างจากยุโรปหลัก ๆ เลยคือเรื่องสภาพอากาศ ที่ไทยอากาศร้อน จึงต้องปรับรูปแบบบ้านให้กันแดดได้ด้วย และอีกประเด็นสำคัญคือเรื่องน้ำท่วม เนื่องจากอาคารทำเนียบทูตทั้งสองแห่งตั้งอยู่ริมน้ำเจ้าพระยา ทำให้ต้องทำแนวกั้นสูง ป้องกันน้ำท่วมอาคาร เพราะหากอาคารถูกน้ำท่วม ปูนก้อาจเปื่อยได้ ฉะนั้นอาคารทั้งสองแห่งต้องมีการบำรุงรักษาอยู่เรื่อย ๆ เพราะต้องเจอทั้งแดด ทั้งฝนและน้ำท่วม

หนึ่งในการบำรุงรักษาที่ทำเนียบทูตโปรตุเกสใช้คือ เทคนิคแบบ Glass Box in Historic Structure เหมือนสร้างกล่องกระจกเข้าไปในอาคารเพื่อรักษาอาคารไว้ ขณะเดียวกันก็มีการใช้งานใหม่ ๆ เกิดขึ้นภายในอาคาร

อนาคตจะมีความร่วมมือกับไทยอย่างไรบ้าง ?

ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส อันยาวนานนี้ก็จะคงอยู่ต่อไป ด้วยการกระชับความสัมพันธ์ทางการค้าระหว่างรัฐกับรัฐ การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม การศึกษาและการส่งเสริมการท่องเที่ยว

โปรตุเกสส่งออกสินค้ามาไทยมูลค่ามากถึง 50 ล้านยูโร และนำเข้าสินค้าจากไทยมูลค่าราว 200 ล้านยูโร และข้อตกลงการค้าเสรีสหภาพยุโรปกับไทยจะช่วยอำนวยความสะดวกนักธุรกิจชาวโปรตุเกสได้มาก นอกจากนี้ก็มีบริษัทใหญ่ ๆ ในไทยถึง 4 บริษัทที่ไปลงทุนในโปรตุเกส

ส่วนฝรั่งเศส เพื่อเป็นการเฉลิมฉลองความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศสครบ 170 ปี จะมีการจัดงานแสดงผ้าไทยที่กรุงปารีสของฝรั่งเศส มีการประกวดภาพถ่ายสะท้อนความสัมพันธ์ของสองประเทศ มีการสัมมนาด้านการศึกษาระดับสุงของสองประเทศ

นอกจากนี้จะมีความร่วมมือทางเศรษฐกินและการเมืองระหว่างสองรัฐบาลด้วย ปัจจุบันก็มีบริษัทฝรั่งเศสในไทยราว 300 บริษัท และมีพนักงานรวมราว 50,000 คน