“Gen AI” ความหวังใหม่การศึกษาไทย ?

มุมมองของผู้เรียนที่ว่า Gen AI ช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ ก็สอดคล้องกับผลการประเมินทักษะของผู้เรียน โดยการสำรวจครั้งนี้ได้วัดความฉลาดด้านการอ่าน (Reading Literacy) และการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking) ของผู้เรียนด้วยแบบทดสอบที่คล้ายกับการประเมิน PISA

โดยเมื่อเปรียบเทียบผู้เรียนที่มีภูมิหลังและผลการเรียนใกล้เคียงกัน พบว่าผู้เรียนที่ใช้ Gen AI ค่อนข้างบ่อย (3–4 วันต่อสัปดาห์) หรือเกือบทุกวัน (6–7 วันต่อสัปดาห์) มีคะแนนด้านการอ่านและการคิดเชิงวิพากษ์สูงกว่ากลุ่มที่ไม่ใช้ประมาณ 0.4-0.5 คะแนน 

ผลลัพธ์ดังกล่าวถือเป็นสัญญาณบวกว่า Gen AI อาจมีส่วนช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ของผู้เรียนได้ในระดับหนึ่ง แม้ว่ายังไม่สามารถสรุปได้ว่า AI เป็นสาเหตุโดยตรงที่ทำให้คะแนนดีขึ้น และขนาดของผลลัพธ์ก็ถือว่าค่อนข้างเล็ก  

ทั้งนี้ ผู้เรียนไทยราวร้อยละ 80 มีผลการประเมินอยู่ต่ำกว่าระดับ 2  ซึ่งเป็นระดับสมรรถนะพื้นฐานตามกรอบการประเมินของ PISA นั่นหมายความว่าเด็กไทยส่วนใหญ่จำเป็นต้องขยับระดับสมรรถนะขึ้นอีก 1–2 ระดับ ถึงจะมีทักษะการอ่านและคิดที่เพียงพอสำหรับการแก้ปัญหาและดำรงชีวิตในสังคม โดยการขยับระดับสมรรถนะ 1 ระดับจากต่ำกว่าระดับ 1 ไปสู่ระดับ 1 หรือจากระดับ 1 ไปสู่ระดับ 2 จะสะท้อนผ่านคะแนนที่เพิ่มขึ้นอย่างน้อยราว 3–4 คะแนน

แต่นี่เป็นเพียงด้านหนึ่งของภาพการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจาก GenAI เท่านั้น ผลการสำรวจยังสะท้อนประเด็นที่น่ากังวลเกี่ยวกับการเรียนรู้ของผู้เรียนด้วยเช่นกัน 

โดยผลสำรวจพบว่า นักเรียนบางส่วนเริ่มใช้ Gen AI คิดแทน  การพึ่งพา Gen AI มากเกินไปอาจเริ่มส่งผลต่อการพัฒนาทักษะการคิดของผู้เรียน ผู้เรียนบางคนกังวลว่าตนเองได้ฝึกคิดและลงมือแก้ปัญหาด้วยตนเองน้อยลง บางคนมองว่าการเรียนรู้มีความจำเป็นลดลงเพราะสามารถขอคำตอบจาก Gen AI ได้ ขณะที่บางคนเริ่มขาดความมั่นใจในการทำการบ้านหรือแก้ปัญหาด้วยตนเองหากไม่มี AI คอยช่วยเหลือ

ยิ่งไปกว่านั้น ผู้เรียนราวร้อยละ 15 ยอมรับว่าให้ AI ทำการบ้านแทนเกือบทั้งหมด และผู้เรียนจำนวนไม่น้อยมองว่าการใช้ AI ช่วยทำการบ้านเป็นเรื่องปกติ โดยไม่จำเป็นต้องแจ้งหรือขออนุญาตจากครู และคิดว่าไม่เป็นการโกง  

พฤติกรรมและมุมมองดังกล่าวสะท้อนสัญญาณที่น่ากังวลว่า Gen AI กำลังเข้ามาแทนที่กระบวนการคิดและการฝึกฝนของผู้เรียน ซึ่งหากแนวโน้มนี้ดำเนินต่อไป อาจนำไปสู่การสูญเสียทักษะการคิดวิเคราะห์และการแก้ปัญหาในระยะยาว

อย่างไรก็ดี Gen AI ถูกคาดหวังว่าจะช่วยลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา เพราะเปิดโอกาสให้ผู้เรียนเข้าถึงความรู้และการเรียนรู้ที่เหมาะกับตนเองได้ง่ายขึ้น แต่ผลการสำรวจกลับชี้ว่าผู้เรียนที่มีผลการเรียนดีอยู่แล้วมีแนวโน้มใช้ AI มากกว่าและใช้งานได้เข้มข้นกว่ากลุ่มอื่น ซึ่งหากผู้เรียนกลุ่มนี้สามารถใช้ AI เป็นประโยชน์ต่อการเรียนรู้ได้ ก็อาจทำให้ช่องว่างทางการศึกษาระหว่างผู้เรียนกลุ่มต่าง ๆ กว้างขึ้น  

สำหรับผู้เรียนบางส่วน สาเหตุที่ไม่ใช้ Gen AI  เป็นเพราะขาดแคลนอุปกรณ์ดิจิทัลและอินเทอร์เน็ตที่มีคุณภาพ แต่อุปสรรคที่ใหญ่กว่านั้นคือการขาดความรู้และทักษะการใช้ Gen AI พื้นฐาน ในกลุ่มผู้เรียนที่ไม่เคยใช้ Gen AI มีถึงร้อยละ 66 ที่ตอบว่า ไม่รู้ว่าจะเริ่มต้นใช้งานอย่างไร หรือไม่รู้ว่าจะนำไปใช้ประโยชน์ในการเรียนได้อย่างไร 

ขณะที่ในกลุ่มผู้ที่เลิกใช้ มีถึงร้อยละ 57 ที่ระบุว่าสาเหตุเป็นเพราะ Gen AI เคยให้คำตอบผิด และมากกว่าร้อยละ 30 ระบุว่ารู้สึกว่าทำให้ตนเองเรียนรู้น้อยลง และกลัวอันตรายอื่น ๆ จากการใช้ 

ตัวเลขเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่าผู้เรียนขาดแนวทางการใช้ Gen AI แบบที่ช่วยส่งเสริมการเรียนรู้ เช่น การระดมความคิด การอธิบายแนวคิดเบื้องต้น 

กลุ่มผู้เรียนที่ไม่ใช้หรือเลิกใช้ Gen AI จึงอาจพลาดโอกาสในการเรียนรู้ที่เกิดจากเทคโนโลยีดังกล่าว ขณะที่ผู้เรียนที่มีทักษะและสามารถใช้ AI ได้อย่างมีประสิทธิภาพอาจได้รับประโยชน์มากกว่า ส่งผลให้ช่องว่างทางการเรียนรู้ระหว่างผู้เรียนยิ่งกว้างขึ้น 

นอกจากนี้ แม้ครูจำนวนมากจะเปิดกว้างและสนับสนุนให้ผู้เรียนใช้ AI ในการเรียนรู้ แต่มีผู้เรียนเพียง ร้อยละ 14.6  เท่านั้นที่ตอบว่าครูเป็นแหล่งเรียนรู้เรื่องการใช้ Gen AI ที่ดีที่สุด ในขณะที่ผู้เรียนส่วนใหญ่ยกให้การเรียนรู้ด้วยตัวเองและโซเชียลมีเดียเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ดีที่สุดราวกันราวร้อยละ 67 

นี่จึงอาจเป็นสัญญาณว่า ในขณะที่ Gen AI เข้ามามีบทบาทต่อทิศทางการเรียนรู้ของผู้เรียนมากขึ้นเรื่อย ๆ ครูก็กำลังเผชิญความท้าทายมากขึ้นเช่นกัน โดยเฉพาะในด้านการให้คำแนะนำเกี่ยวกับการใช้ Gen AI อย่างเหมาะสม 

ครูก็เริ่มตระหนักถึงความท้าทายดังกล่าว ตัวอย่างเช่น เกือบร้อยละ 70 กังวลว่าการใช้ Gen AI จะทำให้ผู้เรียนไม่ได้ฝึกคิดวิเคราะห์ แต่มีครูไม่ถึงครึ่งหนึ่งที่แนะนำให้ผู้เรียนตรวจสอบความถูกต้องของคำตอบที่ได้รับจาก Gen AI และมีเพียงร้อยละ 30 ที่พยายามอธิบายข้อจำกัดของ Gen AI ให้ผู้เรียนเข้าใจ

นอกจากจะเข้ามามีบทบาทต่อการเรียนรู้ของผู้เรียนแล้ว Gen AI ยังได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการทำงานประจำวันของครูด้วย ผลการสำรวจพบว่าครูเกือบทุกคนได้นำ Gen AI มาใช้ทั้งในงานสอนและงานธุรการ โดยราวร้อยละ 63 ใช้งานอย่างน้อย 3–4 ครั้งต่อสัปดาห์ และส่วนใหญ่มองว่า Gen AI ช่วยลดเวลาในการเตรียมการสอน ทำให้สามารถออกแบบกิจกรรมและแผนการสอนได้หลากหลายมากขึ้น รวมทั้งช่วยลดภาระงานธุรการได้ 

แม้การสำรวจจะไม่ได้ให้คำตอบตรง แต่ก็สะท้อนข้อจำกัดสำคัญ นั่นคือครูจำนวนไม่น้อยยอมรับว่าตนเองยังมีข้อจำกัดด้านความรู้และทักษะในการใช้งาน AI โดยเฉพาะทักษะการเขียนคำสั่ง การปรับเนื้อหาการสอนให้เหมาะกับผู้เรียน และการตรวจสอบความถูกต้องของคำตอบจาก Gen AI ข้อจำกัดเหล่านี้ทำให้ครูไม่สามารถใช้ประโยชน์จาก Gen AI เพื่อปรับเปลี่ยนการสอนได้อย่างเต็มศักยภาพ  

แม้ Gen AI เข้ามาส่งผลต่อการเรียนรู้ของผู้เรียน โดยมีทั้งสัญญาณบวกและข้อน่ากังวล  แต่ทว่า ปลายทางของเรื่องนี้ไม่ได้ขึ้นอยู่กับตัวเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับระบบการศึกษาที่กำหนดทิศทางการใช้งาน AI ด้วย หากปล่อยให้ทุกอย่างเป็นไปเอง ผู้เรียนบางกลุ่มอาจใช้ AI คิดแทนจนเสียโอกาสในการเรียนรู้ ขณะที่ผู้เรียนที่มีทักษะและความพร้อมมากกว่าจะได้ประโยชน์จาก AI มากกว่า ทำให้ช่องว่างทางการเรียนรู้ยิ่งกว้างขึ้น 

“โจทย์สำคัญจึงอยู่ที่ว่าจะออกแบบการใช้งาน Gen AI อย่างไร เพื่อสนับสนุนให้ผู้เรียนฝึกคิดและเรียนรู้ได้ดีขึ้นอย่างทั่วถึง นี่คือคำถามที่ครู โรงเรียน นักการศึกษา ผู้กำหนดนโยบาย และนักพัฒนาเทคโนโลยีการศึกษาต้องช่วยกันหาคำตอบ” ศุภณัฏฐ์ ศศิวุฒิวัฒน์ และพงศ์ทัศ วนิชานันท์ นโยบายด้านการปฏิรูปการศึกษา TDRI ระบุ