จากกรณีการตรวจคัดกรองนิสิตใหม่ของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม ที่พบผู้มีผลตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับจำนวนกว่า 4,200 คน จากผู้เข้ารับการตรวจ 12,733 คน หรือประมาณ 33% ทำให้หลายคนสงสัยว่า เหตุใดจึงตรวจพบผู้ติดเชื้อได้จำนวนมาก และใช้วิธีการตรวจแบบใด
คำตอบคือ การคัดกรองครั้งนี้ใช้ ชุดตรวจพยาธิใบไม้ตับแบบรวดเร็ว OV-RDT (Opisthorchis viverrini Rapid Diagnostic Test) หรือที่เรียกว่า OV-ATK ซึ่งเป็นนวัตกรรมที่พัฒนาโดยสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี เพื่อใช้ตรวจหาแอนติเจนของพยาธิใบไม้ตับจาก "ปัสสาวะ" ช่วยให้การคัดกรองประชากรจำนวนมากทำได้สะดวก รวดเร็ว และไม่ต้องเก็บตัวอย่างอุจจาระเหมือนวิธีเดิม
OV-RDT คืออะไร
OV-RDT เป็นชุดตรวจคัดกรองที่ตรวจหา แอนติเจน (Antigen) หรือโปรตีนจำเพาะที่พยาธิใบไม้ตับปล่อยออกมาระหว่างอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีของผู้ติดเชื้อ
เมื่อพยาธิอาศัยอยู่ในร่างกาย จะปล่อยแอนติเจนเข้าสู่น้ำดี จากนั้นแอนติเจนจะซึมเข้าสู่เนื้อเยื่อตับ เข้าสู่กระแสเลือด และสุดท้ายถูกขับออกทางปัสสาวะ จึงสามารถใช้ปัสสาวะเป็นตัวอย่างในการตรวจได้
จุดเด่นของชุดตรวจ OV-RDT
ข้อดีสำคัญของ OV-RDT คือ
- ตรวจจากปัสสาวะ ไม่ต้องเก็บอุจจาระ
- ใช้งานง่าย เหมาะสำหรับการคัดกรองประชาชนจำนวนมาก
- รู้ผลได้รวดเร็ว
- ช่วยค้นหาผู้ติดเชื้อเพื่อนำเข้าสู่การรักษาได้เร็วขึ้น
- ความแม่นยำของชุดตรวจเป็นอย่างไร
ผลการศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Infectious Diseases of Poverty ปี 2023 พบว่า OV-RDT มีประสิทธิภาพในระดับสูง
ความไว (Sensitivity) 94.2% หมายความว่า หากผู้ป่วยติดเชื้อจริง ชุดตรวจสามารถตรวจพบได้ประมาณ 94 คนจาก 100 คน จึงมีโอกาสพลาดผู้ติดเชื้อน้อย
ความจำเพาะ (Specificity) 93.2% หมายความว่า หากไม่มีการติดเชื้อจริง ชุดตรวจจะให้ผลลบได้อย่างถูกต้องประมาณ 93 คนจาก 100 คน จึงมีโอกาสให้ผลบวกลวงค่อนข้างต่ำ
การเกิดปฏิกิริยาข้าม (Cross-reactivity) กับพยาธิชนิดอื่นมีเพียงประมาณ 2% แสดงว่าชุดตรวจมีความจำเพาะต่อพยาธิใบไม้ตับค่อนข้างสูง
สามารถตรวจพบแอนติเจนในปัสสาวะได้ที่ความเข้มข้นต่ำสุด 28.5 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร (ng/mL)
นอกจากนี้ ผลการตรวจยังมีความสอดคล้องในระดับดีเยี่ยมกับทั้งการตรวจปัสสาวะด้วยวิธี ELISA และการตรวจอุจจาระแบบ FECT ซึ่งเป็นวิธีมาตรฐาน
สรุปข่าว
จากกรณีการตรวจคัดกรองนิสิตใหม่ของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม ที่พบผู้มีผลตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับจำนวนกว่า 4,200 คน จากผู้เข้ารับการตรวจ 12,733 คน หรือประมาณ 33% ทำให้หลายคนสงสัยว่า เหตุใดจึงตรวจพบผู้ติดเชื้อได้จำนวนมาก และใช้วิธีการตรวจแบบใด
คำตอบคือ การคัดกรองครั้งนี้ใช้ ชุดตรวจพยาธิใบไม้ตับแบบรวดเร็ว OV-RDT (Opisthorchis viverrini Rapid Diagnostic Test) หรือที่เรียกว่า OV-ATK ซึ่งเป็นนวัตกรรมที่พัฒนาโดยสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี เพื่อใช้ตรวจหาแอนติเจนของพยาธิใบไม้ตับจาก "ปัสสาวะ" ช่วยให้การคัดกรองประชากรจำนวนมากทำได้สะดวก รวดเร็ว และไม่ต้องเก็บตัวอย่างอุจจาระเหมือนวิธีเดิม
OV-RDT คืออะไร
OV-RDT เป็นชุดตรวจคัดกรองที่ตรวจหา แอนติเจน (Antigen) หรือโปรตีนจำเพาะที่พยาธิใบไม้ตับปล่อยออกมาระหว่างอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีของผู้ติดเชื้อ
เมื่อพยาธิอาศัยอยู่ในร่างกาย จะปล่อยแอนติเจนเข้าสู่น้ำดี จากนั้นแอนติเจนจะซึมเข้าสู่เนื้อเยื่อตับ เข้าสู่กระแสเลือด และสุดท้ายถูกขับออกทางปัสสาวะ จึงสามารถใช้ปัสสาวะเป็นตัวอย่างในการตรวจได้
จุดเด่นของชุดตรวจ OV-RDT
ข้อดีสำคัญของ OV-RDT คือ
- ตรวจจากปัสสาวะ ไม่ต้องเก็บอุจจาระ
- ใช้งานง่าย เหมาะสำหรับการคัดกรองประชาชนจำนวนมาก
- รู้ผลได้รวดเร็ว
- ช่วยค้นหาผู้ติดเชื้อเพื่อนำเข้าสู่การรักษาได้เร็วขึ้น
- ความแม่นยำของชุดตรวจเป็นอย่างไร
ผลการศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Infectious Diseases of Poverty ปี 2023 พบว่า OV-RDT มีประสิทธิภาพในระดับสูง
ความไว (Sensitivity) 94.2% หมายความว่า หากผู้ป่วยติดเชื้อจริง ชุดตรวจสามารถตรวจพบได้ประมาณ 94 คนจาก 100 คน จึงมีโอกาสพลาดผู้ติดเชื้อน้อย
ความจำเพาะ (Specificity) 93.2% หมายความว่า หากไม่มีการติดเชื้อจริง ชุดตรวจจะให้ผลลบได้อย่างถูกต้องประมาณ 93 คนจาก 100 คน จึงมีโอกาสให้ผลบวกลวงค่อนข้างต่ำ
การเกิดปฏิกิริยาข้าม (Cross-reactivity) กับพยาธิชนิดอื่นมีเพียงประมาณ 2% แสดงว่าชุดตรวจมีความจำเพาะต่อพยาธิใบไม้ตับค่อนข้างสูง
สามารถตรวจพบแอนติเจนในปัสสาวะได้ที่ความเข้มข้นต่ำสุด 28.5 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร (ng/mL)
นอกจากนี้ ผลการตรวจยังมีความสอดคล้องในระดับดีเยี่ยมกับทั้งการตรวจปัสสาวะด้วยวิธี ELISA และการตรวจอุจจาระแบบ FECT ซึ่งเป็นวิธีมาตรฐาน
ผลบวกจากชุดตรวจ หมายความว่าป่วยเป็นมะเร็งหรือไม่
คำตอบคือ ไม่ใช่
OV-RDT เป็นเพียง เครื่องมือคัดกรองการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ ไม่ได้ใช้วินิจฉัยโรคมะเร็งท่อน้ำดี
หากผลตรวจเป็นบวก ผู้เข้ารับการตรวจจะต้องได้รับการตรวจยืนยันเพิ่มเติมตามแนวทางของแพทย์ และหากยืนยันว่าติดเชื้อ ก็สามารถรักษาด้วยยาถ่ายพยาธิได้
ทำไมการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับจึงน่ากังวล
ประเทศไทย โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีอัตราการเกิด มะเร็งท่อน้ำดี สูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก โดยการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเรื้อรังจากการรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญ
การค้นหาผู้ติดเชื้อให้ได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น จึงช่วยให้ได้รับการรักษา ลดการอักเสบเรื้อรังของท่อน้ำดี และอาจช่วยลดความเสี่ยงการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีในระยะยาว
- วิธีป้องกันพยาธิใบไม้ตับ
- งดรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง เช่น ก้อยปลา ลาบปลา ปลาส้มดิบ
- รับประทานอาหารที่ปรุงสุกทุกครั้ง
- หากอยู่ในพื้นที่เสี่ยง ควรเข้ารับการตรวจคัดกรองตามคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุข
- หากตรวจพบการติดเชื้อ ควรได้รับการรักษาและติดตามอาการตามคำแนะนำของแพทย์
- รู้จัก ‘พยาธิใบไม้ตับ’ เช็กอาการ-อาหารเสี่ยง ตัวการร้ายมะเร็งท่อน้ำดี
- "พยาธิใบไม้ตับ" เช็กเมนูเสี่ยง ชอบกินปลาน้ำจืดดิบ ต้องระวัง
- หมอโอ๊คเตือนพยาธิใบไม้ตับ เสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี แนะเลี่ยงปลาดิบ
- เปิด 5 กลุ่มโรคซับซ้อนของคนไทย ที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง
- การวิจัยชี้ ทำงานหนักเกินไป เสี่ยงโรคอ้วนมากขึ้น
ที่มารูปภาพ : สถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี
นักข่าวที่มีประสบการณ์ในวงการข่าวสุขภาพและข่าวบันเทิงมากกว่า 20 ปี ผู้หลงใหลในงานสายข่าว ที่ไม่เคยทำให้รู้สึกเบื่อ พร้อมนำเสนอข้อมูลสุขภาพที่น่าเชื่อถือและสามารถนำไปใช้ได้จริง การันตีด้วยปริญญาโทจากคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พร้อมผลงานที่ยึดมั่นในจรรยาบรรณสื่อ