ชาติร่ำรวยก่อโลกร้อน เบี้ยวสัญญา ไม่จ่ายเงิน ทำชาติยากจนรับกรรม ใครต้องรับผิดชอบ?

UNEP ประเมินว่า ประเทศกำลังพัฒนา 155 ประเทศทั่วโลก จำเป็นต้องใช้เงินประมาณ 305,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 10.25 ล้านล้านบาทต่อปี ภายในปี 2578 เพื่อรับมือกับคลื่นความร้อน ไฟป่า น้ำท่วม พายุ ภัยแล้ง และระดับน้ำทะเลที่เพิ่มสูงขึ้น แต่ข้อมูลล่าสุดในปี 2567 พบว่า เงินสนับสนุนจากประเทศร่ำรวยไปยังประเทศกำลังพัฒนามีมูลค่าสูงสุดเพียง 32,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 1.08 ล้านล้านบาท เพิ่มขึ้นจากปีก่อนหน้าเพียง 1,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 33,600 ล้านบาท และยังต่ำกว่าระดับสูงสุดในปี 2565

สาเหตุส่วนหนึ่งมาจากรัฐบาลหลายประเทศในยุโรปปรับเพิ่มงบประมาณด้านกลาโหม ส่งผลให้งบประมาณสำหรับการรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศถูกจำกัดมากขึ้น ขณะที่เป้าหมายเดิมซึ่งประเทศร่ำรวยให้คำมั่นว่าจะเพิ่มเงินสนับสนุนด้านการปรับตัวเป็น 40,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 1.34 ล้านล้านบาทภายในปี 2568 ยังคงมีความคืบหน้าล่าช้า แม้คาดว่าสถาบันการเงินเพื่อการพัฒนาระหว่างประเทศจะช่วยเพิ่มเงินทุนบางส่วนก็ตาม

ก่อนหน้านี้ ในการประชุม COP30 ที่เมืองเบเลง ประเทศบราซิล เมื่อปี 2568 ประเทศร่ำรวยได้ตกลงเพิ่มเงินทุนด้านการปรับตัวให้ประเทศกำลังพัฒนาเป็นสามเท่าภายในปี 2578 หรือประมาณ 85,000–120,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็นเงินไทยราว 2.86–4.03 ล้านล้านบาทต่อปี อย่างไรก็ตาม แม้จะดำเนินการได้ตามเป้าหมาย เงินจำนวนดังกล่าวก็ยังครอบคลุมความต้องการที่แท้จริงได้เพียงร้อยละ 20–29 เท่านั้น

รายงานยังพบว่า ประเทศพัฒนาน้อยที่สุดและประเทศหมู่เกาะขนาดเล็กเป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากวิกฤตโลกร้อนอย่างไม่เป็นธรรม โดยต้องใช้เงินประมาณ 40,000–50,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 1.34–1.68 ล้านล้านบาทต่อปี เพื่อปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานและป้องกันภัยพิบัติ คิดเป็นร้อยละ 3–4 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ หรือ GDP ซึ่งเป็นภาระทางเศรษฐกิจในสัดส่วนที่สูงกว่าประเทศกำลังพัฒนาที่มีรายได้ปานกลางระดับบนถึงสองเท่า แต่ประเทศพัฒนาน้อยที่สุดกลับได้รับเงินสนับสนุนในปี 2567 ลดลงถึงร้อยละ 16 เมื่อเทียบกับปี 2565

ความเหลื่อมล้ำดังกล่าวสะท้อนให้เห็นผ่านผลกระทบจากภัยพิบัติ โดยระหว่างปี 2563–2568 ประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมและดินถล่มทั่วโลกจำนวน 765 ล้านคน มากถึงร้อยละ 99 อยู่ในประเทศรายได้ต่ำและรายได้ปานกลาง ขณะที่ความสูญเสียด้านสุขภาพและระบบนิเวศบางส่วนยังไม่ถูกบันทึก เนื่องจากหลายประเทศขาดระบบติดตามและประเมินผลกระทบที่มีประสิทธิภาพ

นอกจากนี้ กองทุนชดเชยความสูญเสียและความเสียหายจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หรือ Loss and Damage Fund ยังเผชิญปัญหาเงินทุนไม่เพียงพอ โดยการเปิดรับคำขอสนับสนุนรอบแรก มีประเทศกำลังพัฒนา 119 ประเทศยื่นขอเงินรวม 2,800 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 94,080 ล้านบาท แต่กองทุนมีเงินเริ่มต้นสำหรับจัดสรรเพียง 342 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 11,491 ล้านบาท เท่านั้น

อิงเกอร์ แอนเดอร์เซน ผู้อำนวยการบริหาร UNEP เตือนว่า โลกกำลังมุ่งหน้าสู่ภาวะที่อุณหภูมิเฉลี่ยสูงเกินเกณฑ์ 1.5 องศาเซลเซียส เมื่อเทียบกับยุคก่อนอุตสาหกรรม ซึ่งจะทำให้ภัยพิบัติจากสภาพภูมิอากาศรุนแรง เกิดบ่อย และคาดการณ์ได้ยากขึ้น โดยเฉพาะประเทศที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจกน้อยที่สุด แต่กลับต้องรับผลกระทบมากที่สุด

แอนเดอร์เซนย้ำว่า การสนับสนุนเงินทุนเพื่อการปรับตัวไม่ใช่เพียงความช่วยเหลือด้านสิ่งแวดล้อม แต่เป็นการลงทุนเพื่อสร้างความมั่นคงในระยะยาว ทั้งการปกป้องชุมชนที่เปราะบาง ลดความเสี่ยงจากการอพยพย้ายถิ่นฐาน และรักษาความมั่นคงทางอาหารของโลก หากยังล่าช้าในการดำเนินการ จะยิ่งทำให้ต้นทุนในการรับมือกับผลกระทบเพิ่มสูงขึ้น และอาจทำให้ระบบต่าง ๆ ไม่สามารถรองรับวิกฤตที่รุนแรงขึ้นได้

ขณะเดียวกัน กลุ่มเคลื่อนไหวด้านความเป็นธรรมทางสภาพภูมิอากาศเรียกร้องให้ประเด็นเงินทุนเพื่อการปรับตัวเป็นวาระเร่งด่วนในการประชุม COP31 ซึ่งจะจัดขึ้นระหว่างวันที่ 9–20 พฤศจิกายน 2569 ที่เมืองอันตัลยา ประเทศตุรกี โดยเสนอให้ประเทศร่ำรวยเพิ่มความช่วยเหลือในรูปแบบเงินให้เปล่าหรือเงินกู้ดอกเบี้ยต่ำ แทนการปล่อยกู้ที่มีดอกเบี้ยสูง เพราะโครงการป้องกันภัยพิบัติ เช่น กำแพงกันคลื่นและศูนย์หลบภัยจากความร้อน ไม่ได้สร้างรายได้โดยตรงเพื่อนำมาชำระหนี้ อีกทั้งต้นทุนด้านหนี้สินและเงินทุนอาจทำให้งบประมาณของโครงการเพิ่มขึ้นมากกว่าสองเท่า

UNEP ย้ำว่า ท่ามกลางความขัดแย้งและสงครามที่ทำให้หลายประเทศหันไปเพิ่มงบประมาณด้านความมั่นคง รัฐบาลไม่ควรมองว่าการแก้ปัญหาสภาพภูมิอากาศเป็นเรื่องแยกจากความมั่นคงของชาติ เพราะภัยพิบัติและผลกระทบจากโลกร้อนสามารถลุกลามข้ามพรมแดน กระทบทั้งเศรษฐกิจ ประชาชน และระบบนิเวศ การลงทุนเพื่อลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและการปรับตัวจึงถือเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างความมั่นคงให้ประเทศโดยตรง

รายงานฉบับนี้สะท้อนให้เห็นว่า โลกไม่ได้ขาดเพียงเงินทุนสำหรับรับมือวิกฤตสภาพภูมิอากาศ แต่ยังขาดความคืบหน้าในการปฏิบัติตามคำมั่นสัญญาของประเทศร่ำรวย ขณะที่ประเทศยากจนยังต้องแบกรับต้นทุนของภัยพิบัติที่ตนเองมีส่วนก่อขึ้นน้อยที่สุด และหากประชาคมโลกยังไม่เร่งแก้ไขช่องว่างทางการเงินดังกล่าว ความเหลื่อมล้ำจากวิกฤตโลกร้อนก็มีแนวโน้มรุนแรงมากขึ้นในอนาคต