อนาคต "อิรัก" หลังสหรัฐฯ ถอนทหารเพื่อปิดศึก–เปิดดีลน้ำมัน

จุดเริ่มต้นสงครามอิรัก และอาวุธที่ไม่เคยถูกพบ

ความสัมพันธ์ทางทหารระหว่างสหรัฐฯ กับอิรักเริ่มต้นขึ้นหลังเหตุวินาศกรรม 11 กันยายน 2001 เมื่อรัฐบาลประธานาธิบดีจอร์จ ดับเบิลยู. บุช กล่าวหาอิรักว่าครอบครองอาวุธที่มีอำนาจทำลายล้างสูง และมีความเชื่อมโยงกับเครือข่ายอัลกออิดะห์

เดือนมีนาคม 2003 สหรัฐฯ เปิดปฏิบัติการ “อิรักกีฟรีดอม” ส่งกำลังภาคพื้นดินบุกอิรัก โค่นล้มรัฐบาลของซัดดัม ฮุสเซน และยึดกรุงแบกแดด โดยอ้างภารกิจค้นหาอาวุธทำลายล้างสูง แต่ต่อมากลับไม่เคยพบหลักฐานว่ามีอาวุธดังกล่าวถูกเก็บซ่อนไว้ในอิรัก

แม้ประธานาธิบดีบุชจะประกาศยุติปฏิบัติการรบครั้งใหญ่ในเดือนพฤษภาคม 2003 แต่การล่มสลายของรัฐบาลซัดดัมกลับกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการยึดครอง ความไม่สงบ และความขัดแย้งระหว่างกลุ่มการเมืองและกลุ่มศาสนา

ซัดดัมถูกจับกุมได้ในเดือนธันวาคมปีเดียวกันใกล้เมืองติกริต แต่ระหว่างปี 2004–2007 อิรักกลับจมเข้าสู่การก่อความไม่สงบและความรุนแรงระหว่างชาวชีอะห์กับชาวซุนนี จนสหรัฐฯ ต้องเพิ่มกำลังทหารครั้งใหญ่ในปี 2007 โดยมีทหารอเมริกันประจำการในอิรักสูงสุดกว่า 170,000 นาย

สหรัฐฯ ถอนทหารชุดสู้รบชุดสุดท้ายออกจากอิรักในเดือนธันวาคม 2011 ภายใต้ข้อตกลงกับรัฐบาลอิรัก แต่เพียงสามปีต่อมา กองกำลังอเมริกันต้องกลับเข้าสู่ภูมิภาคอีกครั้ง หลังกลุ่มไอเอสยึดครองพื้นที่ขนาดใหญ่ในอิรักและซีเรีย

กระทั่งปี 2021 เมื่อกลุ่มไอเอสสูญเสียดินแดนในความควบคุม ภารกิจของกองกำลังผสมที่นำโดยสหรัฐฯ จึงเปลี่ยนจากการสู้รบโดยตรง ไปสู่การฝึกอบรม ให้คำปรึกษา และสนับสนุนกองทัพอิรัก

จำนวนทหารสหรัฐฯ ลดลงเหลือประมาณ 2,500 นาย ก่อนทยอยลดกำลังลงอีกตามข้อตกลงที่บรรลุในปี 2024 ในสมัยรัฐบาลโจ ไบเดน จนเหลือเพียงกำลังกลุ่มเล็ก ๆ ซึ่งทำหน้าที่เป็นที่ปรึกษาทางทหารและสนับสนุนภารกิจต่อต้านไอเอส

ดังนั้น หากทหารสหรัฐฯ นายสุดท้ายถอนออกภายในวันที่ 30 กันยายน 2026 ก็จะถือเป็นการปิดฉากภารกิจทางทหารของสหรัฐฯ ในอิรัก หลังเริ่มต้นขึ้นนานถึง 23 ปี

ดีลถอนทหาร แลกลดอิทธิพลอิหร่าน

อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญคือ เหตุใดสหรัฐฯ จึงเลือกถอนทหารทั้งหมดในช่วงเวลานี้ และมีเงื่อนไขทางการเมืองใดซ่อนอยู่เบื้องหลังหรือไม่

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.มาโนชญ์ อารีย์ จากภาควิชารัฐศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มองว่า การถอนทหารสอดคล้องกับแนวนโยบายของทรัมป์ที่ต้องการลดภารกิจทางทหารในต่างประเทศ แต่จังหวะเวลาที่เกิดขึ้นสะท้อนว่า สหรัฐฯ อาจต้องการให้อิรักลดการพึ่งพิงและลดอิทธิพลของอิหร่านภายในประเทศ

“มันเกิดขึ้นในจังหวะแบบนี้ จึงน่าจะเป็นข้อต่อรองระหว่างสหรัฐฯ กับอิรัก สหรัฐฯ อยากให้อิรักออกห่างจากอิหร่าน แลกกับการถอนทหารออกไป ซึ่งก็เป็นความต้องการของอิรักมานานแล้ว” ดร.มาโนชญ์กล่าว

หลังสหรัฐฯ ถอนกำลังครั้งใหญ่ในปี 2011 อิรักต้องเผชิญการขยายตัวอย่างรวดเร็วของกลุ่มไอเอส แม้รัฐบาลอิรักจะขอความช่วยเหลือจากวอชิงตัน แต่การตัดสินใจของสหรัฐฯ เป็นไปอย่างล่าช้า

ในช่วงเวลาดังกล่าว อิหร่านกลับเป็นประเทศที่ยื่นมือเข้ามาช่วยอิรัก ผ่านการสนับสนุนเครือข่ายกองกำลังติดอาวุธและกลุ่มชีอะห์ต่าง ๆ ภายใต้การประสานงานของพลเอกกอเซม สุไลมานี ผู้บัญชาการกองกำลังคุดส์ของอิหร่าน

ความช่วยเหลือนี้ทำให้อิหร่านขยายอิทธิพลทั้งในด้านความมั่นคงและการเมืองของอิรัก จนปัจจุบันการเมืองอิรักแบ่งออกเป็นหลายขั้ว ทั้งกลุ่มที่ใกล้ชิดกับเตหะราน และกลุ่มที่ต้องการลดบทบาทของอิหร่านเพื่อสร้างสมดุลกับสหรัฐฯ และประเทศอาหรับ

ดร.มาโนชญ์มองว่า สหรัฐฯ ย่อมเห็นว่าอิทธิพลของอิหร่านในอิรักเป็นอุปสรรคสำคัญต่อความพยายามจำกัดบทบาทของเตหะรานในตะวันออกกลาง การถอนทหารจึงอาจมาพร้อมเงื่อนไขให้อิรักวางตัวเป็นกลางมากขึ้น และลดการเปิดพื้นที่ให้กองกำลังหรือกลุ่มการเมืองที่เชื่อมโยงกับอิหร่าน

หากอิรักยอมรับแนวทางดังกล่าว ก็จะเป็นประโยชน์ทั้งต่อสหรัฐฯ อิสราเอล และกลุ่มการเมืองภายในอิรักที่ต้องการลดอิทธิพลของเตหะราน

อิรักจะซ้ำรอยอัฟกานิสถานหรือไม่?

อีกคำถามใหญ่คือ เมื่อทหารสหรัฐฯ ถอนออกไปทั้งหมดแล้ว อิรักจะสามารถรักษาเสถียรภาพได้หรือไม่ โดยเฉพาะในประเทศที่ยังมีความขัดแย้งทางการเมือง ศาสนา และการแข่งขันระหว่างกลุ่มติดอาวุธ

ความกังวลนี้ทำให้หลายฝ่ายเปรียบเทียบอิรักกับอัฟกานิสถาน ซึ่งรัฐบาลที่สหรัฐฯ สนับสนุนล่มสลายอย่างรวดเร็ว หลังทหารอเมริกันถอนตัวออกไปในปี 2021

อย่างไรก็ตาม ดร.รุสตั้ม หวันสู จากสถาบันสันติศึกษา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ มองว่า อิรักไม่น่าจะเดินไปถึงจุดเดียวกับอัฟกานิสถาน เนื่องจากโครงสร้างรัฐและสถาบันการเมืองของอิรักมีความเข้มแข็งมากกว่า

“ประชากรส่วนใหญ่ของอิรักเป็นชีอะห์ ขณะที่มีชาวซุนนีอยู่พอสมควร แต่บทบาททางการเมืองของฝ่ายชีอะห์เข้มแข็งกว่า หลังยุคซัดดัม ฝ่ายซุนนีไม่สามารถกลับมาเป็นคู่แข่งทางการเมืองในรูปแบบเดิมได้ จึงต้องปรับตัว” ดร.รุสตั้มกล่าว

ที่ผ่านมา การประจำการของสหรัฐฯ มีส่วนช่วยถ่วงดุลระหว่างกลุ่มอำนาจต่าง ๆ ในอิรักในฐานะผู้เล่นจากภายนอก การถอนตัวอาจเปิดช่องให้เกิดความไม่มั่นคงหรือการแข่งขันช่วงชิงอิทธิพลมากขึ้น โดยเฉพาะจากกลุ่มติดอาวุธและมหาอำนาจในภูมิภาค

แต่ในอีกด้านหนึ่ง การมีอยู่ของกองทัพสหรัฐฯ ก็ไม่ได้รับการยอมรับจากชาวอิรักจำนวนมาก ซึ่งมองว่าการถอนทหารต่างชาติเป็นเงื่อนไขสำคัญของอธิปไตยและการฟื้นฟูประเทศ

“อิรักไม่เหมือนอัฟกานิสถาน เพราะสถาบันการเมืองของอัฟกานิสถานอ่อนแอมาก แต่อิรักมีความเข้มแข็งพอสมควร และพัฒนาการทางการเมืองดีขึ้นมาก จึงไม่น่าจะกลายเป็นรัฐล้มเหลวแบบอัฟกานิสถาน แต่อาจเปิดช่องให้กลุ่มต่าง ๆ เข้ามาแสดงอิทธิพล และทำให้กลุ่มติดอาวุธมีบทบาทเพิ่มขึ้น” ดร.รุสตั้มกล่าว