“กรุงเทพฯ” แบกไม่ไหว ดันไทยเศรษฐกิจรายได้สูง

อย่างไรก็ดี กรุงเทพฯ กำลังเผชิญแรงเสียดทาน 3 ประการที่กลายเป็นข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง ที่ไม่ใช่เพียงปัญหาตามวัฏจักรอีกต่อไป กำลังบั่นทอนศักยภาพของมหานครแห่งนี้ 

1. ปัญหาการจราจรติดขัด กรุงเทพฯ ได้รับการจัดอันดับให้เป็นเมืองที่มีการจราจรติดขัดเป็นอันดับสองของโลกในกลุ่มมหานครขนาดใหญ่ที่ได้รับการสำรวจ ในแต่ละวันการจราจรราวครึ่งหนึ่งได้รับผลกระบจากภาวะติดขัด ส่งผลให้แต่ละคนสูญเสียเวลาเฉลี่ย 96 ชั่วโมงต่อปี ผลการศึกษาประเมินว่าปัญหาการจราจรติดขัดและต้นทุนภายนอกที่เกี่ยวข้องกับความสูญเสียแก่เศรษฐกิจของเมืองคิดเป็นร้อยละ 7-10 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมกรุงเทพฯ ( GRP : Gross Regional Product ) ต่อปี ขณะที่งานวิจัยอื่นประเมินว่าภาระตุ้นทุนรวมสูงกว่า 1.5 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี ปัญหานี้เป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง ไม่ใช่เพียงความผันผวนตามวัฏจักร 

และพบว่าประชากรในเขตเมืองกรุงเทพฯ เพียงร้อยละ 28.9 เท่านั้นที่อาศัยอยู่ในระยะ 1 กิโลเมตรจากสถานีรถไฟฟ้า เทียบร้อยละ 76.1 ในฮ่องกง ร้อยละ 67.1 ในโซล และร้อยละ 56.7 ในสิงคโปร์ ขณะเดียวกันค่าโดยสารรถไฟฟ้าในเขตเมืองอยู่ที่ร้อยละ 34-250 ของค่าแรงขึ้นต่ำต่อชั่วโมง ซึ่งจัดว่าสูงที่สุดกลุ่มหนึ่งในเอเชียเมื่อเทียบรายได้ของประชากรที่มีรายได้น้อย 

ธนาคารโลกระบุว่า เบื้องหลังข้อจำกัดด้านการเดินทางเหล่านี้คือปัญหารูปแบบเมืองที่สั่งสมมาเป็นเวลานาน การเติบโตของกรุงเทพฯ ส่วนใหญ่เกิดขึ้นในรูปแบบ "ซูเปอร์บล็อก" (Superblock) กล่าวคือ พื้นที่ขนาดใหญ่เข้าถึงได้ผ่านถนนสายหลักเพียงไม่กี่สาย ขณะที่ถนนภายในย่านขาดทั้งความสามารถในการเชื่อมผ่านและความต่อเนื่อง ส่งผลให้การจราจรกระจุกตัวอยู่บนเส้นทางเพียงไม่กี่สาย และเป็นอุปสรรคต่อการเดินทางที่ไม่ใช้รถยนต์ 

2. ปัญหาความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศ กรุงเทพฯ เผชิญแรงกดดันด้านสภาพภูมิอากาศที่ทวีความแรงขึ้นใน 3 ทิศทางทางซํ้าเดิมกัน การคาดการณ์สภาพภูมิอากาศชี้ว่า จำนวนวันที่อุณหภูมิสูงกว่า 35 องศาเซลเซียสจะเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องภายใต้ทุกสถานการณ์การปล่อยก๊าซเรือนกระจก โดยคาดว่ากรุงเทพฯ จะเผชิญวันร้อนจัดเกือบ 300 วันต่อ ปีภายในช่วงกลางศตวรรษ 

ทั้งนี้ อุณหภูมิเฉลี่ยของเมืองที่เพิ่มขึ้น 1 องศาเซลเซียสอาจทำให้ผลิตภาพแรงงานกลางแจ้งลดลงได้สูงสุดถึงร้อยละ 3.4 ส่งผลกระทบต่อประชากรกว่าหนึ่งล้านคน และก่อให้เกิดความสูญเสียรายได้มากกว่า 4.4 หมื่นล้านบาทต่อปี หรือประมาณร้อยละ 1 ของ GDP ของกรุงเทพมหานคร 

ปัญหาน้ำท่วมยิ่งซํ้าเดิมสถานการณ์ดังกล่าว โดยธนาคารโลกประเมินผลกระทบทางเศรษฐกิจโดยรวมจากน้ำท่วมในประเทศไทยในปัจจุบันมีมูลค่าเฉลี่ยราว 1.8 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี หรือใกล้เคียงร้อยละ 3 ของ GDP โดยกรุงเทพฯแบกรับความเสียหายในสัดส่วนที่สูงกว่าพื้นที่อื่น 

และเมื่อมองไปข้างหน้าความสูญสียเฉลี่ยต่อปีจากน้ำท่วมที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเพียงปัจจัยเดียว คาดว่าจะอยู่ที่ราว 2.6 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณร้อยละ 0.5 ของ GDP ภายในปี 2030 (พ.ศ. 2573) หากยังดำเนินไปตามแนวทางปกติ ขณะที่เหตุการณ์น้ำท่วมรุนแรงที่มีโอกาสเกิดขึ้นหนึ่งครั้งในรอบ 50 ปี หากเกิดขึ้นในปีเดียวกัน อาจสร้างความเสียหายสูงถึงร้อยละ 10-15 ของ GDP ประเทศ 

ทั้งนี้ ที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของกรุงเทพฯ ยิ่งขยายความเสี่ยงเหล่านี้โดยพื้นที่ส่วนใหญ่ของเขตมหานครอยู่สูงกว่าระดับนี้าทะเลเพียง 1-2 เมตรในบริเวณสามเหลี่ยมปากแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง ซึ่งปัญหาแผ่นดินทรุด การขยายตัวของเมือง อย่างต่อเนื่อง อิทธิพลจากนี้าทะเลหนุน และปริมาณฝนที่รุนแรงขึ้นส่งผลซํ้าเดิมกัน

3. ปัญหาการกระจุกตัวของกรุงเทพฯ ความเสี่ยงนี้มีนัยสำคัญในระดับชาติ เนื่องจากระบบการผลิตของไทยมีการกระจุกตัวสูง เมื่อกิจกรรมมูลค่าสูงและจุดเชื่อมโยงสำคัญจำนวนมากกระจุกตัวอยู่ในพื้นที่เดียวที่มีความเสี่ยงต่อภัยพิบัติ ทำให้ความเปราะบางของประเทศจะเพิ่มขึ้น 

โดยธนาคารโลกได้ยกตัวอย่างเหตุการณ์มหาอุทกภัยปี 2011 (พ.ศ. 2554) แม้น้ำท่วมจะเกิดขึ้นเป็นวงกว้าง แต่ความสูญเสียทางเศรษฐกิจกระจุกตัวอย่างมากในกรุงเทพฯ และจังหวัดโดยรอบ โดยความเสียหายรุนแรงที่สุดเกิดขึ้นตามแนวแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง รวมถึงนิคมอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ 7 แห่งทางตอนเหนือของกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นที่ตั้งของบริษัทที่เชื่อมโยงอย่างถึกขึ้งกับห่วงโซ่อุปทานโลกในอุตสาหกรรมยานยนต์อิเล็กทรอนิกส์และฮาร์ดดิสก์ไดรฟ์ มูลค่าความเสียหายและความสูญเสียรวมประเมินไว้ที่ราว 1.43 ล้านล้านบาท หรือประมาณ 4.65 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็นราวร้อยละ 13 ของ GDP ในปีนั้น เนื่องจากการหยุดชะงักของเครือข่ายการผลิตที่มีกรุงเทพฯ เป็นศูนย์กลางส่งผลต่อ ห่วงโซ่อุปทานโลก โดยเฉพาะในภาคส่วนที่ไทยมีบทบาทสำคัญ

ธนาคารโลกชี้ว่า ข้อสรุปในที่นี้มิใช่ว่ากรุงเทพฯ ควรเติบโตน้อยลง แต่หมายความว่ารูปแบบการเติบโตของเมืองหลวงกำลังเผชิญกับขีดจำกัดของการกระจุกตัวของตนเองมากขึ้นเรื่อย ๆ จากปัญหาการจราจร ความเสี่ยงด้านสภาพภูมิอากาศ และความเสี่ยงเชิงระบบที่เกิดจากการกระจุกตัว

ท่ามกลางการเติบโตของกรุงเทพฯ เริ่มมีต้นทุนที่สูงขึ้น ในขณะที่เมืองอื่นๆ ของประเทศไทยยังมีช่องว่างให้พัฒนาอีกมาก ธนาคารโลกเสนอว่า หากประเทศไทยจะก้าวสู่ประเทศรายได้สูง ว่าควรมุ่งไปที่การสร้าง “ระบบเมืองแบบหลายศูนย์” (multi- nodal urban system) ที่เข้มแข็งยิ่งขึ้น 

กล่าวคือ ทำให้กรุงเทพฯ ทำงานได้อย่างมีประสิทธิกาพยิ่งขึ้น พร้อมเปิดโอกาสให้เมืองระดับภูมิภาค หรือ “เมืองรอง” ที่มีศักยกาพสามารถพัฒนาความเขี่ยวชาญเฉพาะด้าน เชื่อมโยงถึงกันและรองรับการเติบโตได้มากขึ้น โดยเป้าหมายไม่ใช่การแทนที่กรุงเทพฯ แค่เป็นการเปลี่ยนระบบเมืองของประเทศไทยจาก “เครื่องยนต์เดียว” ให้เป็น “เครือข่ายเมืองที่มีผลิตกาพสูงและทำงานประสานกัน” ผ่านองค์ประกอบ 5 ด้าน เพื่อขับเคลื่อนระบบเมืองแบบหลายศูนย์ให้มีประสิทธิภาพ

1. ความเชี่ยวชาณเฉพาะด้านทางเศรษฐกิจที่เกื้อหนุนกันระหว่างเมือง จะช่วยเสริมผลประโยชน์จากการรวมตัวทางเศรษฐกิจ เช่น ชลบุรีและนครปฐมเชื่อมโยงกับการผลิต โลจิสติกส์ และห่วงโซ่อุปทาน อุตสาหกรรม ขณะที่เชียงใหม่ผสมผสานการท่องเที่ยว การศึกษา สุขภาพ และบริการ สร้างสรรค์ภูเก็ตเป็นศูนย์กลางของบริการสำหรับผู้มาเยือน ส่วนขอนแก่น นครราชสีมา และอุบลราชธานีทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางบริการระดับภูมิภาค เป็นต้น

2. ความหนาแน่นเชิงผลิตภาพ การเพิ่มความหนาแน่นภายในแต่ละศูนย์กลางเมืองช่วยขยายตลาดแรงงานที่มีประสิทธิผลและฐานผู้บริโภค ทำให้บริษัทสามารถ ขยายขนาดและนำเทคโนโลยีที่ดีขึ้นมาใช้ได้

3. การเชื่อมโยงที่เข้มแข็งทั้งภายในเมืองระหว่างเมือง และกับพื้นที่ภายนอก ครอบคลุมทั้งระบบขนส่ง เครือข่ายดิจิทัล และระบบระเบียงเศรษฐกิจที่เชื่อมองค์ประกอบเหล่านี้เข้าด้วยกัน ทั้งนี้เมืองรองหลักได้รับประโยชน์จากเครือข่ายถนนที่ข้างครอบคลุมและโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลที่แข็งแกร่ง ซึ่งช่วยลดข้อเสียเปรียบของการดำเนินกิจกรรมเศรษฐกิจนอกกรุงเทพฯ  

4. โครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่มีความยืดหยุ่น เนื่องจากแรงกระแทกจากสภาพภูมิอากาศและความล้มเหลวของโครงสร้างพื้นฐานสามารถส่งต่อไปยังภูมิภาคเมืองทีเชื่อมโยงกันได้ 

เมืองรองหลายแห่งยังมีโอกาสกำหนดรูปแบบการ เติบโตในอนาคต ก่อนที่รูปแบบเมืองจะถูกตรึงไว้จนแก้ไขได้ยาก จึงเป็นโอกาสที่จะวางแผนการใช้ที่ดิน ระบบระบายน้ำ การป้องกันน้ำท่วม ระบบขนส่งสาธารณะ ที่ดินพร้อมบริการ และสาธารณูปโภคให้สอดคล้องก้นตั้งแต่ตัน ต่างจากกรุงเทพฯ  

5. สถาบันที่มีขีดความสามารถในการวางแผน ประสานงาน และขับเคลื่อนนโยบายเชิงพื้นที่ โดยทำให้อำนาจหน้าที่ แหล่งเงิน และการบริหารจัดการสอดคล้องกันระหว่างหน่วยงานส่วนกลาง ระดับจังหวัด และระดับเมือง ซึงเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) แสดงให้เห็นว่าประเทศไทยสามารถ จัดตั้งกลไกการประสานงานเฉพาะสำหรับการเปลี่ยนผ่านเชิงพื้นที่ได้

ดังนั้น เมืองรองของไทยจึงมีส่วนผสมพื้นฐานของระบบเมืองแบบหลายศูนย์อยู่แล้วความมุ่งหวังในการก้าวสู่สถานะประเทศรายได้สูงจะสำเร็จหรือไม่ ขึ้นอยู่กับเมืองต่าง ๆ ของประเทศไทย ไม่ได้จำกัดอยู่ที่กรุงเทพฯเพียงแห่งเดียวอีกต่อไป