ลดตราบาป HIV กุญแจสำคัญหยุดการแพร่เชื้อ เข้าถึงตรวจ-รักษาเร็ว

ตราบาปกระทบการกินยาและการกดไวรัส

การรักษา HIV ด้วยยาต้านไวรัส หรือ ART จำเป็นต้องมีความต่อเนื่อง ทั้งการพบแพทย์ รับยา และรับประทานยาตามแผนการรักษา

หากผู้รับบริการเคยเผชิญการตั้งคำถามในลักษณะตัดสิน การเปิดเผยข้อมูลโดยไม่ได้รับอนุญาต หรือมีความกังวลว่าบุคคลอื่นจะทราบสถานะจากการเข้าคลินิกหรือการใช้ยา อาจทำให้เกิดการขาดนัด หยุดยา หรือหลุดออกจากระบบการรักษาได้

ประเด็นนี้เกี่ยวข้องโดยตรงกับหลัก U=U หรือ Undetectable = Untransmittable ซึ่งหมายถึงผู้มีเชื้อ HIV ที่ได้รับยาต้านไวรัสอย่างต่อเนื่องและสามารถกดปริมาณไวรัสจนตรวจไม่พบ จะไม่มีความเสี่ยงในการส่งต่อ HIV ผ่านการมีเพศสัมพันธ์

ห่วงโซ่ของปัญหาจึงเริ่มจากตราบาป นำไปสู่การไม่ตรวจ ไม่เข้าสู่การรักษา หรือรับประทานยาไม่ต่อเนื่อง ส่งผลให้ไม่สามารถกดไวรัสได้ และโอกาสส่งต่อเชื้อยังคงอยู่

ในทางกลับกัน หากลดตราบาปและสร้างสภาพแวดล้อมที่ประชาชนเข้าถึงบริการได้อย่างมั่นใจ จะช่วยเพิ่มโอกาสตรวจพบเร็ว เริ่มรักษาเร็ว รับประทานยาต่อเนื่อง และกดไวรัสได้สำเร็จ

Thailand Stigma Index พบ 39% มี Self-stigma

ข้อมูลจากการศึกษา Thailand Stigma Index 2.0 ซึ่งเก็บข้อมูลผู้เข้าร่วมมากกว่า 2,500 คน ใน 24 จังหวัด ช่วงปี 2022–2023 พบประเด็นสำคัญเกี่ยวกับสถานการณ์ตราบาปและการเลือกปฏิบัติในประเทศไทย

ผู้เข้าร่วม 16% รายงานว่าเคยเผชิญการเลือกปฏิบัติในสถานพยาบาลภายในช่วง 12 เดือนก่อนการสำรวจ ขณะที่ 39% รายงานความอับอายเกี่ยวกับสถานะ HIV ของตนเอง หรือ Self-stigma และ 3% รายงานการละเมิดสิทธิมนุษยชนในช่วง 12 เดือน

ข้อมูลยังพบว่า Self-stigma มีความเด่นชัดในประชากรหลักและกลุ่มคนอายุน้อย ทำให้การแก้ปัญหาต้องครอบคลุมทั้งระดับบุคคล ระบบบริการสุขภาพ และสภาพแวดล้อมทางสังคม

สำหรับประเทศไทย มีความก้าวหน้าในการดำเนินงานด้าน HIV อย่างต่อเนื่อง โดยข้อมูลที่อ้างถึง UNAIDS ระบุว่า โรงพยาบาลประมาณ 400 แห่งเคยเข้าร่วมการอบรมด้านการลดตราบาป ขณะที่การนำมาตรการไปใช้จริงอย่างต่อเนื่องในระดับจังหวัดและอำเภอยังเป็นประเด็นที่ต้องเดินหน้าต่อ

ลดตราบาป ต้องทำพร้อมกันทั้งระบบ

แนวทางสำคัญเริ่มจากการสื่อสารข้อเท็จจริงเกี่ยวกับ HIV และ U=U อย่างต่อเนื่อง เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับช่องทางการติดต่อ การป้องกัน และการใช้ชีวิตร่วมกับผู้มีเชื้อ

ขณะเดียวกัน การตรวจ HIV การเข้าถึง PrEP ถุงยางอนามัย และบริการสุขภาพทางเพศ ควรเป็นบริการที่เข้าถึงง่าย รักษาความลับ และลดการตั้งคำถามที่ทำให้ผู้รับบริการรู้สึกถูกตัดสิน

บุคลากรสาธารณสุขมีบทบาทสำคัญ ทั้งด้านมาตรการป้องกันการติดเชื้อมาตรฐาน สิทธิผู้ป่วย จริยธรรม และการรักษาความลับ พร้อมกับการมีระบบรับเรื่องร้องเรียนที่ปลอดภัย

การสนับสนุน Peer Support หรือเครือข่ายเพื่อนช่วยเพื่อนและองค์กรของผู้มีเชื้อ ยังสามารถช่วยเสริมพลัง ลด Self-stigma และสนับสนุนให้ผู้มีเชื้ออยู่ในระบบการรักษาอย่างต่อเนื่อง

ในระดับโครงสร้าง ควรพิจารณานโยบายหรือมาตรการที่อาจทำให้ประชากรบางกลุ่มเข้าถึงบริการยาก รวมถึงติดตามผลจากตัวชี้วัดที่เกี่ยวข้อง เช่น การถูกปฏิเสธบริการ การละเมิดความลับ อัตราการตรวจ HIV การเริ่ม ART การคงอยู่ในระบบรักษา และสัดส่วนผู้ที่สามารถกดไวรัสได้

เป้าหมาย 95-95-95 ต้องเดินคู่ลดการเลือกปฏิบัติ

เป้าหมายการยุติปัญหา HIV ของ UNAIDS ครอบคลุมเป้าหมาย 95-95-95 ทั้งด้านการรู้สถานะ การเข้าถึงการรักษา และการกดไวรัส ควบคู่กับเป้าหมายด้านการลดตราบาป การเลือกปฏิบัติ กฎหมายที่สร้างอุปสรรค และความรุนแรงทางเพศภาวะ

หนึ่งในกรอบสำคัญคือเป้าหมาย “10-10-10” ที่มุ่งลดสัดส่วนผู้มีเชื้อและประชากรหลักที่เผชิญตราบาปและการเลือกปฏิบัติให้อยู่ในระดับต่ำกว่า 10% พร้อมลดปัจจัยเชิงโครงสร้างที่เป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงบริการ

ยาต้านไวรัส PrEP ถุงยางอนามัย และการตรวจ HIV เป็นเครื่องมือสำคัญในการป้องกันและควบคุม HIV แต่เครื่องมือเหล่านี้จะทำงานได้เต็มประสิทธิภาพเมื่อประชาชนสามารถเข้าถึงได้โดยไม่ต้องกังวลว่าจะถูกตีตราหรือเลือกปฏิบัติ