“รางวัลโนเบลสาขาเคมี 2026” ตกเป็นของคู่หูนักวิทยาศาสตร์ผู้ไขความลับ “โมเลกุลแบบภาพในกระจกเงา”

โมเลกุลแบบ 'มือขวา' และ 'มือซ้าย'

ในด้านของผลงานที่ได้รับรางวัล เป็นการอธิบายถึงรูปแบบโมเลกุล โดยโมเลกุลทั้งหลายที่จำเป็นต่อสิ่งมีชีวิตมีอยู่สองรูปแบบที่เป็นภาพสะท้อนในกระจกของกันและกัน เปรียบเสมือนมือซ้ายและมือขวา ทว่าสิ่งมีชีวิตส่วนใหญ่กลับเลือกใช้เพียงรูปแบบเดียวเท่านั้น ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า โฮโมไคราลิตี (homochirality) และเป็นสิ่งที่สร้างความฉงนให้กับนักเคมีมานานกว่าศตวรรษ

รางวัลในปีนี้มอบให้แก่ผลงานการค้นพบที่แสดงให้เห็นว่า ปฏิกิริยาเคมีสามารถถูกควบคุมให้เกิดผลิตภัณฑ์ที่เป็นโมเลกุลภาพสะท้อนกระจกเงาเพียงรูปแบบเดียวได้ ซึ่งถือเป็นกุญแจสำคัญสำหรับนักเคมีในการออกแบบปฏิกิริยาเพื่อผลิตยารักษาโรค

ปีเตอร์ ซอมไฟ (Peter Somfai) สมาชิกคณะกรรมการรางวัลโนเบลสาขาเคมีกล่าวว่า ยาในรูปแบบ 'มือซ้าย' อาจให้ผลลัพธ์อย่างหนึ่ง ในขณะที่ รูปแบบ 'มือขวา' อาจให้ผลลัพธ์อีกอย่างหนึ่ง ดังนั้นเราจึงจำเป็นต้องมีวิธีการเตรียมสารเหล่านี้โดยสามารถเลือกเจาะจงรูปแบบที่ต้องการได้ และยังกล่าวอีกว่า การค้นพบของผู้ได้รับรางวัลในปีนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการพัฒนาวิธีการดังกล่าว เพราะได้มอบเครื่องมืออันทรงประสิทธิภาพสำหรับการดำเนินการนี้

ต่อยอดจากผลงานของหลุยส์ ปาสเตอร์

งานชิ้นนี้เป็นการต่อยอดงานของ หลุยส์ ปาสเตอร์ (Louis Pasteur) นักวิทยาศาสตร์ผู้สร้างคุณประโยชน์มากมายแก่วงการวิทยาศาสตร์ทางการแพทย์ โดยขณะที่หลุยส์กำลังศึกษาเรื่อง กรดทาร์ทาริก (tartaric acid) ซึ่งมีความสำคัญต่อกระบวนการผลิตไวน์ เขาพบว่าแบคทีเรียจะหมักกรดทาร์ทาริกเพียงรูปแบบเดียวจากสองรูปแบบที่มีอยู่ นั่นคือรูปแบบที่พบได้ตามธรรมชาติ ส่วนอีกรูปแบบหนึ่งนั้นไม่เกิดกระบวนการหมักแต่อย่างใด

การค้นพบนี้ของหลุยส์ (Loius) พิสูจน์ให้เห็นว่าสารบางชนิดมีอยู่สองรูปแบบ และมีคุณสมบัติแตกต่างกัน ซึ่งบางครั้งรูปแบบหนึ่งอาจส่งผลเสียร้ายแรงต่อสุขภาพได้ แต่โจทย์เรื่อง “วิธีการสร้างสารให้ได้รูปแบบที่ต้องการ” ณ ตอนนั้นยังไม่มีใครรู้ จนกระทั่งกากอง (Kagan) และโซไอ (Soai) ประสบความสำเร็จในการสร้างปฏิกิริยาแบบอสมมาตร (asymmetric reactions) ซึ่งทำให้เกิดผลิตภัณฑ์ในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่งออกมาในปริมาณที่มากกว่าอีกรูปแบบหนึ่งนั่นเอง