หมาแมวไม่ใช่ศัตรูกัน งานวิจัยชี้ทั้งคู่มีบรรพบุรุษร่วมกันเมื่อ 65 ล้านปี

จุดเริ่มต้นจากสัตว์กินเนื้อโบราณ

ทั้งสุนัขและแมวอยู่ในอันดับสัตว์กินเนื้อ หรือ Carnivora เช่นเดียวกับหมี ไฮยีน่า ตัวนาก และสิงโตทะเล โดยมีรากวิวัฒนาการย้อนกลับไปถึงกลุ่มสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมโบราณที่เรียกว่า ไมอาซิด (Miacids) ซึ่งปรากฏขึ้นหลังยุคไดโนเสาร์สูญพันธุ์ราว 65 ล้านปีก่อน

ไมอาซิดเป็นสัตว์ขนาดเล็ก รูปร่างคล้ายพังพอนหรือหมาไม้ มีลำตัวยาวและเคลื่อนไหวคล่องแคล่ว โดยบางชนิดสามารถปีนต้นไม้ได้ นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่ากลุ่มสัตว์เหล่านี้มีบทบาทสำคัญต่อการกำเนิดสายวิวัฒนาการของสัตว์กินเนื้อในเวลาต่อมา

วิวัฒนาการแยกเป็นสายสุนัขและแมว

เมื่อประมาณ 43-45 ล้านปีก่อน สายวิวัฒนาการของสัตว์กลุ่มนี้เริ่มแยกออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ ได้แก่ แคนิฟอร์เมีย (Caniformia) ซึ่งเป็นสายที่นำไปสู่สุนัข และฟิลิฟอร์เมีย (Feliformia) ซึ่งเป็นสายที่นำไปสู่แมว

หลักฐานทางบรรพชีวินวิทยาระบุว่า สายวิวัฒนาการของสุนัขปรากฏขึ้นก่อนแมวหลายล้านปี โดย เฮสเพอโรไซออน (Hesperocyon) ซึ่งมีชีวิตอยู่ในทวีปอเมริกาเหนือเมื่อประมาณ 42.5 ล้านปีก่อน ถือเป็นหนึ่งในสุนัขยุคแรก ๆ ร่างกายมีขนาดใกล้เคียงสุนัขพันธุ์เล็กในปัจจุบัน และยังมีความสามารถในการปีนต้นไม้

ส่วนสายแมวแท้เริ่มปรากฏชัดเจนในเวลาต่อมา โดย โปรไอลูรัส (Proailurus) ซึ่งมีชีวิตอยู่เมื่อประมาณ 30 ล้านปีก่อนในยูเรเชีย หรือ ทวีปยุโรปและทวีปเอเชีย ถือเป็นหนึ่งในบรรพบุรุษยุคแรกของแมวสมัยใหม่ ทั้งสุนัขและแมวในระยะแรกยังไม่ได้เป็นนักล่าที่กินเนื้อเป็นหลักเหมือนสัตว์หลายชนิดในปัจจุบัน แต่มีพฤติกรรมการกินอาหารที่หลากหลาย รวมถึงพืชและสัตว์

แมวมีโครงสร้างพันธุกรรมใกล้มนุษย์มากกว่าสุนัข

อีกประเด็นที่น่าสนใจ คือ ความสัมพันธ์ทางพันธุกรรมระหว่างสัตว์เลี้ยงทั้งสองชนิดกับมนุษย์ แม้สุนัขจะมีประวัติการอยู่ร่วมกับมนุษย์มาอย่างยาวนาน แต่งานศึกษาด้านจีโนมพบว่า โครงสร้างและการจัดเรียงโครโมโซมของแมวมีความคล้ายคลึงกับมนุษย์มากกว่าสุนัข

สาเหตุสำคัญมาจากเส้นทางวิวัฒนาการของสุนัขที่เกิดการจัดเรียงและเปลี่ยนแปลงโครโมโซมหลายครั้ง ขณะที่แมวยังคงรักษารูปแบบการจัดเรียงสารพันธุกรรมบางส่วนที่มีความใกล้เคียงกับบรรพบุรุษร่วมและมนุษย์ไว้ได้มากกว่า

อย่างไรก็ตาม ความใกล้เคียงของโครงสร้างจีโนมไม่ได้หมายความว่าแมวมีความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการกับมนุษย์ใกล้ชิดกว่าสุนัขในภาพรวม แต่สะท้อนความแตกต่างของการเปลี่ยนแปลงโครโมโซมตลอดเส้นทางวิวัฒนาการ

จากสัตว์ป่าสู่เพื่อนคู่ใจมนุษย์

เส้นทางการเป็นสัตว์เลี้ยงของทั้งสองชนิดก็แตกต่างกันอย่างชัดเจน สุนัขมีประวัติการอยู่ร่วมกับมนุษย์ย้อนไปถึงยุคน้ำแข็ง โดยมีหลักฐานว่าการทำให้สุนัขป่ากลายเป็นสัตว์เลี้ยงเกิดขึ้นเมื่อหลายหมื่นปีก่อน และสุนัขบ้านในปัจจุบันมีบรรพบุรุษร่วมกับหมาป่าสีเทา

งานวิจัยด้านพันธุกรรมยังพบความเชื่อมโยงระหว่างพฤติกรรมเป็นมิตรของสุนัขกับบริเวณยีนบางตำแหน่งที่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมทางสังคมและความไว้วางใจ ซึ่งมีความคล้ายคลึงกับบริเวณพันธุกรรมที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มอาการวิลเลียมส์-บิวเรน (Williams-Beuren syndrome) ในมนุษย์ อย่างไรก็ตาม ประเด็นนี้ไม่ได้หมายความว่าสุนัขเป็นโรคดังกล่าว แต่เป็นการเปรียบเทียบความเชื่อมโยงของบริเวณพันธุกรรมที่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมทางสังคม

สำหรับแมว การเข้ามาอยู่ใกล้มนุษย์เกิดขึ้นในเวลาต่อมา โดยเฉพาะช่วงการปฏิวัติเกษตรกรรมในยุคหินใหม่ เมื่อมนุษย์เริ่มตั้งถิ่นฐานและเก็บสะสมธัญพืช ทำให้มีหนูเข้ามาอาศัยในชุมชน แมวจึงเข้ามาใกล้แหล่งตั้งถิ่นฐานเพื่อจับหนู ก่อนพัฒนาความสัมพันธ์กับมนุษย์และแพร่กระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ

หลักฐานทางพันธุกรรมจากแมวโบราณยังช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ติดตามเส้นทางการแพร่กระจายของแมวผ่านสังคมมนุษย์ ตั้งแต่ตะวันออกใกล้และอียิปต์โบราณ ไปจนถึงภูมิภาคต่าง ๆ ทั่วโลก
 
แม้ปัจจุบันสุนัขกับแมวอาจกลายเป็นคู่ปรับที่พบเห็นได้บ่อยในวัฒนธรรมสมัยนิยม แต่ในมุมมองของวิวัฒนาการ ทั้งสองกลับมีความสัมพันธ์ที่น่าสนใจมากกว่านั้น เพราะต่างสืบเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษร่วมในกลุ่มสัตว์กินเนื้อโบราณ ก่อนที่เส้นทางวิวัฒนาการจะแยกออกจากกันเมื่อหลายสิบล้านปีก่อน

ข้อมูลทั้งหมดนี้มาจากงานวิจัยด้านวิวัฒนาการ พันธุศาสตร์ และบรรพชีวินวิทยาสำคัญหลายชิ้น เช่น การศึกษาการแพร่กระจายของแมวโบราณโดย ซี. ออตโตนี (C. Ottoni) และคณะ จากมหาวิทยาลัยเคยู เลอเฟิน (KU Leuven) ซึ่งตีพิมพ์ในวารสารเนเจอร์ อีโคโลจี แอนด์ อีโวลูชัน (Nature Ecology & Evolution) ปี 2017 

การศึกษาความเชื่อมโยงระหว่างพันธุกรรมกับพฤติกรรมทางสังคมของสุนัขโดย บี.เอ็ม. ฟอนโฮลด์ท (B.M. vonHoldt) และคณะ ตีพิมพ์ในวารสารไซแอนซ์ แอดวานเซส (Science Advances) ปี 2017 

งานวิจัยสายวิวัฒนาการระดับโมเลกุลของสัตว์ในอันดับสัตว์กินเนื้อ (Carnivora) โดย เจ.เจ. ฟลินน์ (J.J. Flynn) และคณะ ตีพิมพ์ในวารสารซิสเทมาติก ไบโอโลจี (Systematic Biology) ปี 2005 

รวมถึงงานศึกษาช่วงเวลาการเริ่มต้นเลี้ยงสุนัขโดยมนุษย์ ซึ่งตีพิมพ์ในวารสารเนเจอร์ คอมมิวนิเคชันส์ (Nature Communications) ปี 2017 โดยงานวิจัยเหล่านี้นำหลักฐานจากฟอสซิล ดีเอ็นเอโบราณ และข้อมูลจีโนมมาประกอบกัน เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการของสุนัข แมว และประวัติการอยู่ร่วมกับมนุษย์