รู้หรือไม่ ปากกาลดน้ำหนัก มีจุดกำเนิดมาจากพิษของกิ้งก่า

GLP-1 คืออะไร?

GLP-1 หรือ Glucagon-like Peptide-1 เป็นฮอร์โมนที่ร่างกายสร้างขึ้นตามธรรมชาติจากเซลล์ในลำไส้ เมื่อรับประทานอาหาร ฮอร์โมนชนิดนี้จะถูกหลั่งเข้าสู่กระแสเลือดเพื่อช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในร่างกาย ในประเทศไทยรู้จักและเรียกกันทั่วไปว่า ปากกาลดน้ำหนัก

หน้าที่สำคัญของ GLP-1 ได้แก่

• กระตุ้นการหลั่งอินซูลินเมื่อระดับน้ำตาลในเลือดสูง
• ลดการหลั่งกลูคากอน ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่ทำให้ตับปล่อยน้ำตาลเข้าสู่กระแสเลือด
• ชะลอการล้างอาหารออกจากกระเพาะ ทำให้อิ่มนานขึ้น
• ส่งสัญญาณไปยังสมองเพื่อช่วยควบคุมความอยากอาหารและเพิ่มความรู้สึกอิ่ม

ด้วยคุณสมบัติเหล่านี้ GLP-1 จึงเป็นเป้าหมายสำคัญในการพัฒนายาสำหรับรักษาโรคเบาหวานและโรคอ้วน

อย่างไรก็ตาม GLP-1 ที่ร่างกายผลิตขึ้นเองมีอายุสั้นมาก อยู่ในกระแสเลือดเพียงประมาณ 2 นาที ก่อนถูกเอนไซม์ทำลาย จึงไม่สามารถนำมาใช้เป็นยาเพื่อรักษาผู้ป่วยที่ภาวะโรคอ้วนและเบาหวาน ซึ่งไม่สามารถผลิตอินซูลินอย่างเป็นปกติได้โดยตรง

น้ำลายของกิ้งก่าพิษในทะเลทราย

ในช่วงทศวรรษ 1990 นักวิจัยนำโดย นพ.จอห์น อิง (John Eng) แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านต่อมไร้ท่อ ได้ศึกษาสารประกอบในน้ำลายพิษของ กิลา มอนสเตอร์ และได้ค้นพบเปปไทด์ชนิดหนึ่งชื่อว่า "เอ็กเซนดิน-4" (Exendin-4)

สารชนิดนี้มีโครงสร้างคล้ายกับฮอร์โมน GLP-1 ของมนุษย์ แต่มีข้อได้เปรียบสำคัญคือ ทนต่อการถูกเอนไซม์ DPP-4 ทำลาย ทำให้คงอยู่ในร่างกายได้นานกว่า GLP-1 ตามธรรมชาติอย่างมาก

การค้นพบนี้จุดประกายให้นักวิทยาศาสตร์พัฒนายาที่เลียนแบบการทำงานของ GLP-1 แต่มีประสิทธิภาพและออกฤทธิ์ได้นานพอสำหรับการรักษาโรคในมนุษย์

กำเนิดยา GLP-1 ตัวแรกของโลก

จากการศึกษาสาร Exendin-4 นักวิจัยได้พัฒนายา "เอ็กเซนาไทด์" (Exenatide) ซึ่งเป็นยาในกลุ่ม GLP-1 Receptor Agonist ตัวแรกที่ได้รับการอนุมัติจากองค์การอาหารและยาสหรัฐฯ (FDA) ในปี 2005 ภายใต้ชื่อการค้า Byetta

ผลการศึกษาพบว่ายาดังกล่าวสามารถ

• ลดระดับน้ำตาลสะสม (HbA1c) ได้ประมาณ 0.8-1%
• ช่วยให้น้ำหนักตัวลดลงเฉลี่ย 2-3 กิโลกรัมภายใน 6 เดือน

ผลด้านการลดน้ำหนักถือเป็นสิ่งที่โดดเด่น เนื่องจากยารักษาเบาหวานหลายชนิดในอดีตกลับทำให้น้ำหนักเพิ่มขึ้น

ความสำเร็จของเอ็กเซนาไทด์นำไปสู่การพัฒนายากลุ่ม GLP-1 รุ่นใหม่จำนวนมาก ทั้งสำหรับรักษาโรคเบาหวานและโรคอ้วน

ยา GLP-1 ตัวใดมาจากพิษกิลา มอนสเตอร์โดยตรง?

ปัจจุบันมียา GLP-1 ที่พัฒนาต่อยอดจาก Exendin-4 ซึ่งค้นพบในน้ำลายกิลา มอนสเตอร์โดยตรง ได้แก่

• Exenatide (Byetta)
• Exenatide Extended-Release (Bydureon และ Bydureon BCise)

ส่วนยา GLP-1 ที่ได้รับความนิยมในปัจจุบัน เช่น

• Liraglutide (Victoza, Saxenda)
• Semaglutide (Ozempic, Wegovy, Rybelsus)
• Dulaglutide (Trulicity)

ยาทั้ง 3 ชนิดหลัง ไม่ได้สกัดมาจากพิษกิ้งก่าโดยตรง แต่เป็นยาที่พัฒนาจากโครงสร้าง GLP-1 ของมนุษย์ โดยอาศัยแนวคิดและความรู้ที่เกิดจากการค้นพบ Exendin-4 เป็นพื้นฐาน

นอกจากนี้ ยังมียารุ่นใหม่อย่าง Tirzepatide (Mounjaro, Zepbound) ซึ่งออกฤทธิ์ทั้งต่อฮอร์โมน GIP และ GLP-1 เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการควบคุมน้ำหนักและระดับน้ำตาลในเลือด

แม้ว่ายา GLP-1 รุ่นใหม่หลายชนิดจะไม่ได้มาจากพิษกิลา มอนสเตอร์โดยตรง แต่การค้นพบ Exendin-4 ในสัตว์ชนิดนี้ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่เปิดประตูสู่การพัฒนายากลุ่มใหม่ ซึ่งกำลังมีบทบาทสำคัญในการดูแลสุขภาพและการจัดการโรคเมตาบอลิกในปัจจุบัน