เมื่อโลกหันขวา ทำไมบราซิลเลือกซ้าย? เจาะลึกเบื้องหลัง

ป่าแอมะซอน ความปลอดภัย และปากท้อง

หากพิจารณาว่าเหตุใดฝ่ายซ้ายจึงยังมีพื้นที่ทางการเมืองในบราซิล รศ.ดร.เชาวฤทธิ์ชี้ถึงประเด็นสำคัญ 3 ด้าน ได้แก่ สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัย และเศรษฐกิจ

ประเด็นแรก คือป่าแอมะซอน ซึ่งเป็นหนึ่งในจุดแข็งทางการเมืองของลูลา เพราะการปกป้องป่าและสิ่งแวดล้อมเป็นประเด็นที่ทำให้แนวทางของเขาแตกต่างจากรัฐบาลของฌาอีร์ โบลโซนาโรในอดีต

สำหรับผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่ให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ความกังวลต่อการกลับไปใช้นโยบายที่ผ่อนปรนต่อการทำลายป่าอาจมีผลต่อการตัดสินใจ ขณะเดียวกัน ป่าแอมะซอนยังเป็นประเด็นสำคัญในเวทีระหว่างประเทศ เพราะเชื่อมโยงทั้งการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความหลากหลายทางชีวภาพ และความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจของบราซิลกับประเทศอื่นๆ

ประเด็นที่สอง คือความปลอดภัยในชีวิตประจำวัน ซึ่งเป็นโจทย์ที่ฝ่ายขวานำมาใช้หาเสียงอย่างจริงจัง ฟลาวิโอเสนอแนวทางปราบปรามอาชญากรรมที่เข้มงวดขึ้น ขณะที่ลูลาต้องเผชิญความท้าทายในการสร้างความเชื่อมั่นว่า รัฐบาลฝ่ายซ้ายสามารถรับมือกับปัญหาอาชญากรรมได้เช่นกัน

ผลสำรวจ Quaest/Pax ในเดือนกันยายนที่ผ่านมา พบว่า ผู้ตอบแบบสำรวจร้อยละ 28 มองว่าความรุนแรงเป็นปัญหาใหญ่ที่สุดของบราซิล ตามด้วยการทุจริตร้อยละ 22 และเศรษฐกิจร้อยละ 19 ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่าความปลอดภัยไม่ใช่ประเด็นรองในการตัดสินใจของผู้มีสิทธิเลือกตั้ง

ประเด็นที่สาม คือเศรษฐกิจและค่าครองชีพ แม้ในช่วงที่ลูลาดำรงตำแหน่งสองสมัยแรก ระหว่างปี 2003-2010 เศรษฐกิจที่ได้รับแรงหนุนจากสินค้าโภคภัณฑ์จะช่วยให้ประชาชนหลายล้านคนหลุดพ้นจากความยากจน แต่สถานการณ์ในปัจจุบันแตกต่างออกไป

รศ.ดร.เชาวฤทธิ์ตั้งข้อสังเกตว่า ประชาชนบางส่วนอาจจดจำรัฐบาลลูลาในอดีตว่าเป็นช่วงที่เศรษฐกิจดี แต่เมื่อเศรษฐกิจโลกเปลี่ยนแปลงและค่าครองชีพยังเป็นแรงกดดัน หลายครัวเรือนกลับรู้สึกว่าตนเองมีฐานะยากลำบากขึ้น แม้ตัวเลขเศรษฐกิจบางด้านจะปรับตัวดีขึ้นก็ตาม

โจทย์ของลูลาจึงไม่ใช่เพียงการนำความสำเร็จในอดีตกลับมาเล่า แต่ต้องทำให้ประชาชนรู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงในชีวิตจริงด้วย

กลยุทธ์หาเสียง เมื่อสนามการเมืองอยู่บนมือถือ

นอกจากประเด็นนโยบายแล้ว รศ.ดร.เชาวฤทธิ์ยังมองว่า กลยุทธ์การหาเสียงและการสื่อสารกับผู้มีสิทธิเลือกตั้งเป็นอีกส่วนหนึ่งที่ช่วยอธิบายชัยชนะของลูลา โดยเฉพาะการใช้ช่องทางออนไลน์และเครือข่ายผู้สนับสนุน

การหาเสียงของลูลามีการใช้วิดีโอสั้นที่เขาพูดกับผู้มีสิทธิเลือกตั้งโดยตรง รวมถึงการระดมเครือข่ายผู้สนับสนุนผ่าน WhatsApp เนื่องจากลูลาอ้างว่า ตนถูกแบนจากช่องทางโซเชียลไม่ให้ส่งสารถึงประชาชนที่สนับสนุนเขา

รศ.ดร.เชาวฤทธิ์ยังหยิบยกกรอบข้อความทางการเมืองที่แตกต่างกันของสองฝ่าย โดยอธิบายผ่านแนวคิด “Brazil for America” ที่สะท้อนจากฟลาวิโอ กับ “Brazil for Brazil” จากลูลา หรือ “บราซิลเพื่ออเมริกา” กับ “บราซิลเพื่อบราซิล”

ในมุมวิเคราะห์ของอาจารย์ ข้อความแรกสะท้อนภาพของบราซิลที่อาจเดินไปในทิศทางเดียวกับผลประโยชน์ของสหรัฐฯ มากขึ้น ขณะที่ข้อความหลังเน้นการรักษาผลประโยชน์และอธิปไตยของบราซิลเป็นหลัก

แนวคิดนี้เชื่อมโยงกับนโยบายต่างประเทศของลูลา ซึ่งให้ความสำคัญกับการรักษาอิสระในการตัดสินใจของประเทศ และการสร้างความสัมพันธ์กับหลายขั้วอำนาจ โดยไม่ต้องเลือกข้างมหาอำนาจเพียงฝ่ายเดียว

อย่างไรก็ตาม คำว่า “Brazil for America” และ “Brazil for Brazil” ในที่นี้เป็นกรอบอธิบายจากบทสัมภาษณ์ของ รศ.ดร.เชาวฤทธิ์

ส่วนคนหนุ่มสาวและผู้มีสิทธิเลือกตั้งรุ่นใหม่เป็นอีกกลุ่มที่มีความสำคัญในการแข่งขันครั้งนี้ ลูลาขอบคุณเยาวชนที่ออกมาปกป้องประชาธิปไตยหลังทราบผลเลือกตั้ง แต่การสรุปว่าคนรุ่นใหม่เป็นฐานเสียงหลักของเขายังจำเป็นต้องมีผลสำรวจจำแนกตามช่วงอายุประกอบด้วย

ฝ่ายขวายังมีแรงส่ง แต่ลาตินอเมริกาขวายังไม่หายไปไหน

ชัยชนะของลูลาเกิดขึ้นในช่วงที่หลายประเทศในลาตินอเมริกามีผู้นำฝ่ายขวาหรือกลางขวาได้รับชัยชนะในการเลือกตั้ง ทำให้ผลที่เกิดขึ้นในบราซิลเป็นกรณีสำคัญที่ชวนให้พิจารณาว่า กระแสการเมืองระดับภูมิภาคกำลังเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางใด

อย่างไรก็ตาม รศ.ดร.เชาวฤทธิ์ตอบชัดว่ายังไม่เห็นว่ากระแสการเมืองในยุโรปจะถ่ายทอดมายังลาตินอเมริกาโดยตรงในรูปแบบเดียวกัน เพราะแต่ละประเทศมีเงื่อนไขทางสังคม เศรษฐกิจ และการเมืองแตกต่างกัน โดยเขามองว่าเม็กซิโกเป็นหนึ่งในกรณีที่ควรติดตามเป็นพิเศษ

นั่นหมายความว่า การอธิบายการเมืองลาตินอเมริกาด้วยคำว่า “โลกกำลังหันขวา” เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ เพราะแม้จะมีแนวโน้มร่วมกันในบางประเทศ แต่ผลเลือกตั้งยังขึ้นอยู่กับความกังวลและความคาดหวังของประชาชนในแต่ละสังคม

สำหรับบราซิล คะแนนเสียงที่ใกล้เคียงกันของผู้สมัครทั้งสองฝ่ายสะท้อนว่าประเทศยังแบ่งขั้วทางการเมืองอย่างชัดเจน ชัยชนะของลูลาไม่ได้ทำให้ฐานสนับสนุนของฝ่ายขวาหายไป และเขายังต้องทำงานร่วมกับรัฐสภาที่มีกลุ่มอนุรักษนิยมแข็งแกร่ง

ความท้าทายจึงไม่ได้จบลงเมื่อชนะการเลือกตั้ง แต่เริ่มต้นขึ้นในวันที่ต้องบริหารประเทศที่มีความเห็นต่างอย่างลึกซึ้ง

นานาชาติยินดี แต่การเมืองภายในยังเป็นโจทย์ใหญ่

ชัยชนะของลูลาได้รับการแสดงความยินดีจากผู้นำหลายประเทศ

คลอเดีย เชนบอม ประธานาธิบดีเม็กซิโก ระบุผ่านแพลตฟอร์ม X ว่า ประชาธิปไตยจงเจริญ และประชาชนบราซิลคือผู้ชนะ

ด้านมาร์ก คาร์นีย์ นายกรัฐมนตรีแคนาดา มองว่าชัยชนะครั้งนี้เป็นโอกาสในการกระชับความสัมพันธ์ระหว่างแคนาดากับบราซิล ทั้งด้านการค้า การปกป้องสิ่งแวดล้อม และการสร้างความมั่งคั่งให้กับประชาชนของทั้งสองประเทศ

ขณะที่มิเกล ดิอาซ-กาเนล ประธานาธิบดีคิวบา ยกย่องชัยชนะครั้งนี้ว่าเป็นประวัติศาสตร์ และสะท้อนความต่อเนื่องของแนวทางที่ให้ความสำคัญกับสันติภาพ อธิปไตย และความยุติธรรมทางสังคม

ส่วนเออร์ซูลา ฟอน แดร์ ไลเอิน ประธานคณะกรรมาธิการยุโรป แสดงความยินดีกับลูลา พร้อมระบุว่า ประชาธิปไตยและพหุภาคีนิยมได้รับชัยชนะในบราซิล และยืนยันว่า ยุโรปพร้อมทำงานร่วมกับบราซิลต่อไป ทั้งด้านการค้าเสรี ระเบียบระหว่างประเทศบนพื้นฐานของกติกา และการรับมือกับปัญหาสภาพภูมิอากาศ 

อย่างไรก็ตาม ปฏิกิริยาจากสหรัฐฯ ไม่ได้เป็นไปในทิศทางเดียวกันทั้งหมด โดนัลด์ ทรัมป์ จูเนียร์ บุตรชายของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ วิจารณ์ผลเลือกตั้ง โดยตั้งข้อสงสัยต่อการขยายเวลาลงคะแนนอีก 2 ชั่วโมง

ฟลาวิโอเองประกาศไม่ยอมรับผลการเลือกตั้ง และเตรียมดำเนินการทางกฎหมายเพื่อขอให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะ โดยอ้างถึงคำสั่งขยายเวลาลงคะแนนดังกล่าว

แต่ข้อกล่าวอ้างของฝ่ายผู้แพ้ต้องแยกออกจากข้อเท็จจริงเรื่องผลคะแนน คณะกรรมการการเลือกตั้งสูงสุดของบราซิลประกาศผลอย่างเป็นทางการว่าลูลาเป็นผู้ชนะ ขณะที่การขยายเวลาลงคะแนนเป็นมาตรการที่เกี่ยวข้องกับปัญหาการเดินทางของผู้มีสิทธิเลือกตั้งและสภาพอากาศ ไม่ใช่หลักฐานโดยตัวมันเองว่าผลการเลือกตั้งผิดปกติ

BRICS จีน และสหรัฐฯ บราซิลจะเดินต่ออย่างไร

ชัยชนะของลูลาไม่ได้มีความหมายเฉพาะการเมืองภายในประเทศ แต่ยังส่งผลต่อทิศทางนโยบายต่างประเทศของบราซิล ซึ่งเป็นเศรษฐกิจขนาดใหญ่ที่สุดในลาตินอเมริกาและมีบทบาทสำคัญในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา

รศ.ดร.เชาวฤทธิ์มองว่า บราซิลภายใต้ลูลามีแนวโน้มเดินหน้าความร่วมมือในกลุ่ม BRICS ต่อไป รวมถึงรักษาความสัมพันธ์กับจีน ซึ่งเป็นตลาดส่งออกสำคัญของบราซิล โดยเฉพาะสินค้าเกษตรอย่างถั่วเหลือง

แนวทางนี้สอดคล้องกับการที่ลูลาให้ความสำคัญกับความร่วมมือกับกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา หรือ Global South ตลอดจนการรักษาพื้นที่ในการกำหนดนโยบายของบราซิลเอง

ส่วนความสัมพันธ์กับสหรัฐฯ ยังเป็นโจทย์ที่ต้องติดตาม โดยเฉพาะในช่วงรัฐบาลโดนัลด์ ทรัมป์ ซึ่งมีความตึงเครียดกับลูลาในประเด็นการค้าและทิศทางการเมืองของบราซิล

ในมุมของ รศ.ดร.เชาวฤทธิ์ ยังไม่อาจคาดการณ์ได้ชัดเจนว่าความสัมพันธ์ระหว่างบราซิลกับสหรัฐฯ จะพัฒนาไปในทิศทางใดในระยะยาว หากในอนาคตพรรคเดโมแครตกลับมาเป็นรัฐบาล ก็อาจมีโอกาสที่ความสัมพันธ์จะปรับตัวดีขึ้น แต่ทั้งหมดขึ้นอยู่กับนโยบายและเงื่อนไขทางการเมืองในเวลานั้น

โจทย์ของลูลาจึงไม่ใช่การเลือกระหว่างสหรัฐฯ กับจีน แต่คือการรักษาความสัมพันธ์กับทั้งสองฝ่าย โดยไม่ให้การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจจำกัดทางเลือกของบราซิลมากเกินไป

ซ้ายยังไปต่อ แต่ต้องพิสูจน์ด้วยผลงาน

ชัยชนะของลูลาเป็นหลักฐานว่า กระแสฝ่ายขวาที่เติบโตขึ้นในหลายประเทศไม่ได้หมายความว่าฝ่ายซ้ายจะหมดพื้นที่ทางการเมืองโดยอัตโนมัติ เพราะการตัดสินใจของผู้มีสิทธิเลือกตั้งยังขึ้นอยู่กับปัญหาเฉพาะหน้าของแต่ละประเทศ ตั้งแต่ค่าครองชีพ ความปลอดภัย ไปจนถึงความกังวลต่อทิศทางนโยบายสังคมและสิ่งแวดล้อม

แต่ในอีกด้านหนึ่ง ผลเลือกตั้งที่สูสีสะท้อนว่าบราซิลยังเป็นสังคมที่แบ่งขั้วอย่างชัดเจน และชัยชนะของลูลาไม่ได้ทำให้ฐานสนับสนุนของฝ่ายขวาหายไป

ในสมัยที่ 4 ลูลาจึงต้องเผชิญโจทย์สองด้านพร้อมกัน คือการสร้างความเชื่อมั่นให้ประชาชนเห็นผลลัพธ์ที่จับต้องได้ในประเทศ และการรักษาสมดุลทางการทูตในโลกที่การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจยังเข้มข้น

ท้ายที่สุด ชัยชนะของฝ่ายซ้ายในบราซิลอาจไม่ได้หมายความว่าโลกกำลังหันกลับมาทางซ้าย แต่สะท้อนว่า ท่ามกลางกระแสการเมืองที่เปลี่ยนแปลง ไม่มีฝ่ายใดสามารถครองความเชื่อมั่นของประชาชนได้ตลอดไป หากไม่สามารถตอบโจทย์ชีวิตของพวกเขาได้จริง