ทำความเข้าใจตลาดฟอสซิล

“Stan Effect” จุดเปลี่ยนของตลาดฟอสซิล

แม้ตลาดฟอสซิลจะมีมานานหลายสิบปี แต่จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2020 เมื่อฟอสซิล T-rex ที่มีชื่อว่า “สแตน” (Stan) สร้างมูลค่าจากการประมูลในขณะนั้นได้ถึง 31.8 ล้านดอลลาร์จนปรากฏการณ์นี้ถูกเรียกว่า “Stan Effect” และกลายเป็นข่าวใหญ่ไปทั่วโลก และแน่นอนว่ามันตกเป็นที่หมายตาของบรรดาคนมีเงินและดึงดูดนักลงทุนมหาเศรษฐี ผู้บริหารกองทุน รวมถึง ผู้ก่อตั้งบริษัทเทคโนโลยี ให้หลั่งไหลเข้าสู่ตลาดฟอสซิล ที่แต่เดิมมันเคยเป็นสินทรัพย์ในวงการวิทยาศาสตร์และบรรพชีวินวิทยา จนกลายเป็นตลาดเติบโตอย่างรวดเร็วในขณะนี้ 

แต่ตลาดฟอสซิลก็มีแบ่งระดับลงไปอีกนั่นคือ “Trophy Tier” และ “Collector Tier” สำหรับ “Trophy Tier” มันคือฟอสซิลระดับพิพิธภัณฑ์ที่มีราคาประมูลหลายล้านดอลลาร์ และมีความหายากสูงมากหรืออาจเป็นฟอสซิลที่สามารถทำราคาที่สร้างสถิติใหม่ได้ ส่วน “Collector Tier” คือฟอสซิลชิ้นเล็ก เช่น กระดูกฟัน กรงเล็บ หรือชิ้นกระดูกบางส่วน โดยมีราคาจับต้องได้มากกว่าและเหมาะกับนักสะสมทั่วไป

ผู้ชนะประมูลคือเจ้าของตัวจริงของฟอสซิล?

เจ้าของฟอสซิลคือผู้ที่ชนะการประมูล แต่ปัจจุบันเริ่มมีแนวคิดแบ่งสิทธิความเป็นเจ้าของในแบบที่เรียกว่า “โทเคนดิจิทัล” (Tokenization) เพื่อให้คนทั่วไปสามารถร่วมลงทุนได้ ตัวอย่างคือการนำกะโหลกไทรเซอราทอปส์ อายุ 67 ล้านปี ซึ่งมีชิ้นกระดูกแท้ประมาณ 70% มาแบ่งสิทธิการถือครองเป็นหน่วยลงทุน

ข้อดีของการเป็นเจ้าของในลักษณะนี้คือ สามารถลงทุนในสินทรัพย์ระดับโลกได้ด้วยเงินไม่มาก อีกประเด็นคือชิ้นส่วนเหล่านี้ผ่านการตรวจสอบด้านกฎหมายและคุณภาพแล้ว รวมถึงยังมีโอกาสซื้อขายต่อได้ง่ายขึ้นผ่านระบบโทเคนด้วย  

กระนั้น เจ้าของฟอสซิล ก็ไม่ใช่แค่ผู้ชนะการประมูลเสมอไป เพราะในบางประเทศที่มีช่องว่างความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ ทำให้คนคิดไม่ซื่อ อยากหากินกับฟอสซิลทีมมีมูลค่าสูงลิบลิ่วเช่นนี้ จึงเกิดเป็น “ตลาดมืดฟอสซิลไดโนเสาร์” 

แม้ว่าการซื้อขายฟอสซิลส่วนใหญ่จะดำเนินไปอย่างถูกต้องตามกฎหมาย แต่เมื่อราคาฟอสซิลไดโนเสาร์พุ่งสูงขึ้นจนคนธรรมดาไม่สามารถเอื้อมถึง ก็ทำให้ผู้ไม่หวังดีบางกลุ่มมองเห็นโอกาสในการแสวงหาผลประโยชน์ ส่งผลให้เกิด ตลาดมืดฟอสซิล (Black Market) ซึ่งสร้างปัญหาอย่างมากในหลายประเทศ เช่น มองโกเลีย และ บราซิล ที่กฎหมายกำหนดให้ฟอสซิลไดโนเสาร์เป็น  “ทรัพย์สินของรัฐ”

แม้การนำฟอสซิลออกนอกประเทศจะต้องได้รับอนุญาตเป็นกรณีพิเศษ แต่ขบวนการลักลอบค้าฟอสซิลกลับเข้าไปขุดค้นแหล่งฟอสซิลอย่างผิดกฎหมาย นำซากไดโนเสาร์ออกจากพื้นดินเพื่อขาย พร้อมสร้างความเสียหายให้กับแหล่งโบราณคดีและข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่สำคัญ ในหลายกรณี การลักลอบดังกล่าวถูกเปิดโปงก็ต่อเมื่อฟอสซิลถูกนำออกประมูลหรือเสนอขายในต่างประเทศ หรือแม้ในประเทศที่ซื้อขายได้ ก็ยังมีการขโมยฟอสซิล อาทิ สหรัฐฯ และ สหราชอาณาจักร ซึ่งโดยทั่วไปกฎหมายถือว่าฟอสซิลเป็นทรัพย์สินของเจ้าของที่ดินและสามารถซื้อขายได้อย่างเสรี ปัญหาการลักลอบขโมยฟอสซิลเกิดขึ้นน้อยกว่าแต่ก็ยังมีกรณีผิดกฎหมายอยู่บ้าง

นอกจากนี้ ตลาดมืดไม่ได้ขายแค่ของจริงแต่ยังขาย “ของปลอม” เมื่อแรงกดดันจากนักบรรพชีวินวิทยาและผู้ค้าฟอสซิลที่ถูกกฎหมาย ทำให้การค้าฟอสซิลเถื่อนทำได้ยากขึ้น ตลาดมืดจึงหันมาสร้าง “ฟอสซิลปลอม” เพื่อตอบสนองความต้องการของนักสะสมที่ต้องการฟอสซิลสายพันธุ์ใหม่หรือหายาก กรณีของปลอมเหล่านี้จึงกลายเป็นหนึ่งในตัวอย่างสำคัญที่สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการตรวจสอบฟอสซิลอย่างละเอียด ก่อนนำมาใช้ในการศึกษาทางวิทยาศาสตร์หรือซื้อขายในตลาดนักสะสม

แล้วสรุปฟอสซิลไดโนเสาร์ ควรเป็นของใคร ?

การประมูล T-rex กัส ในครั้งนี้จุดกระแสถกเถียงในวงการบรรพชีวินวิทยาอีกครั้งว่า ฟอสซิลที่มีคุณค่าทางวิทยาศาสตร์ระดับโลกควรอยู่ในพิพิธภัณฑ์เพื่อให้สาธารณชนและนักวิจัยเข้าถึงหรือไม่ หรือว่า “นักล่าฟอสซิล” ควรได้รับผลตอบแทนจากการค้นพบและกู้ฟอสซิลเหล่านี้ขึ้นมาก่อนที่จะสูญหายไปกับธรรมชาติอีกครั้ง

ต้องยอมรับว่าราคาที่สูงขนาดนี้คือปัญหาใหญ่เพราะนี่ราคาที่พิพิธภัณฑ์ “สู้ไม่ไหว” ที่จะได้มันมาครอบครอง ศาสตราจารย์ซูซานนา เมดเมนต์ นักวิจัยด้านไดโนเสาร์จาก พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติแห่งลอนดอน (Natural History Museum) กล่าวว่า ตอนนี้พิพิธภัณฑ์แทบไม่มีโอกาสเข้าถึงฟอสซิลจำนวนมากเพราะราคาสูงเกินไปเธอชี้ว่าฟอสซิลไดโนเสาร์ที่แพงที่สุด 5 อันดับแรกของโลกล้วนถูกขายหลังปี 2020 และสถานการณ์นี้เป็นปัญหาอย่างยิ่ง 

นักวิทยาศาสตร์กังวลด้วยว่าการประมูลฟอสซิลไดโนเสาร์ที่กำลังได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางในหมู่คนรวยและสิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ยอมรับตรงกันคือ “ไม่มีสิ่งใดทดแทนฟอสซิลของจริงได้” เนื่องจากการศึกษาวิวัฒนาการจำเป็นต้องตรวจสอบโครงสร้างกระดูกจริง เพื่อแยกแยะว่าอะไรเป็นของแท้และเข้าใจลักษณะทางกายวิภาคอย่างถูกต้อง นอกจากนี้การที่ประชาชนได้เห็นฟอสซิลของจริงในพิพิธภัณฑ์ยังช่วยสร้างความสนใจต่อธรรมชาติและวิทยาศาสตร์อีกด้วย 

แต่ปัจจุบันฟอสซิลกำลังถูกมองเหมือนงานศิลปะ หรือ กลายเป็นคอลเลกชันส่วนตัวของมหาเศรษฐีมากกว่าจะเป็นวัตถุเพื่อการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ แม้มหาเศรษฐีบางคนจะยืมฟอสซิลให้พิพิธภัณฑ์จัดแสดงแต่ก็ยังมีปัญหาใหญ่เหตุผลคือนักวิทยาศาสตร์จำเป็นต้องสามารถกลับไปตรวจสอบฟอสซิลได้ในอนาคตเพื่อยืนยันหรือโต้แย้งผลการศึกษา 

แต่หากเจ้าของฟอสซิลชิ้นนั้นแม้ว่าในตอนแรกจะประมูลมาด้วยราคาที่สูงขนาดไหน เกิดรู้สึก เบื่อ เสียชีวิต หรือขายต่อ ฟอสซิลอาจหายไปจากวงการวิทยาศาสตร์หรือไม่ได้กลับสู่วงจรของการศึกษาด้านบรรพชีวินวิทยาอีกเลย พวกมันอาจกลายเป็นเพียง “ขยะ” ที่ถูกทิ้งและไม่มีค่าซึ่งเมื่อเป็นแบบนั้นนักวิทยาศาสตร์มองว่ามันก็ไม่ใช่วิทยาศาสตร์อีกต่อไป 

ทว่า ในอีกมุมหนึ่ง นักวิทยาศาสตร์บางคนมองว่า การประมูลก็อาจเป็นการช่วย “ไม่ให้ไดโนเสาร์สูญพันธุ์ครั้งที่ 2” เพราะหากไม่มีเหล่ามหาเศรษฐีที่ผันตัวมาเป็นนักล่าฟอสซิลก็อาจทำให้ฟอสซิลจำนวนมากพวกนั้นสูญหายจากโลกไปตลอดกาลพร้อมๆ กับธรรมชาติและกาลเวลา 

แล้วคุณล่ะ คิดว่าซากฟอสซิลไดโนเสาร์เหล่านี้ ควรเป็นของใคร?