กรุงเทพฯ เสี่ยงน้ำท่วมซ้ำ นักวิชาการชี้ 4 แนวทางลดผลกระทบ

เปิด 4 แนวทางลดความเสียหายจากน้ำท่วมกรุงเทพฯ

รศ.ดร.สถาพร เสนอว่า การแก้ปัญหาน้ำท่วมในเขตเมืองควรดำเนินการอย่างเป็นระบบ โดยแบ่งการบริหารจัดการออกเป็น 4 แนวทางสำคัญ

แนวทางแรก คือ การลดปริมาณน้ำตั้งแต่ต้นทาง ผ่านการจัดเตรียมพื้นที่รองรับและกักเก็บน้ำฝน เพื่อชะลอไม่ให้น้ำจำนวนมากไหลเข้าสู่ระบบระบายน้ำพร้อมกัน

แนวทางที่สอง คือ การเพิ่มประสิทธิภาพทางผ่านของน้ำ ทั้งคลอง ทางระบายน้ำ และโครงสร้างพื้นฐานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้น้ำสามารถไหลผ่านได้สะดวกและรวดเร็วขึ้น

แนวทางที่สาม คือ การเร่งระบายน้ำออกจากพื้นที่ โดยเพิ่มประสิทธิภาพระบบสูบน้ำและการระบายน้ำบริเวณปลายทาง เพื่อช่วยลดระยะเวลาที่น้ำท่วมขัง

ส่วนแนวทางที่สี่ คือ การลดผลกระทบต่อประชาชนในกรณีที่ปริมาณน้ำเกินขีดความสามารถของระบบป้องกันและระบายน้ำ ซึ่งจำเป็นต้องมีมาตรการรองรับ ทั้งการแจ้งเตือน การเตรียมพื้นที่ปลอดภัย และการอพยพประชาชนออกจากจุดเสี่ยงเมื่อมีความจำเป็น

นักวิชาการมองว่า ทั้ง 4 แนวทางต้องดำเนินการควบคู่กัน เพราะการพึ่งพาระบบสูบน้ำหรือการเพิ่มทางระบายน้ำเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอสำหรับรับมือฝนตกหนักในอนาคต

เสนอแนวคิดเมืองฟองน้ำ เพิ่มพื้นที่สีเขียวรับน้ำฝน

อีกหนึ่งแนวทางที่ รศ.ดร.สถาพร ให้ความสำคัญ คือ การพัฒนาเมืองตามแนวคิด Sponge City หรือเมืองฟองน้ำ ซึ่งเน้นการใช้พื้นที่สีเขียว พื้นที่ชุ่มน้ำ และพื้นที่กักเก็บน้ำภายในเมือง เพื่อรองรับน้ำฝนและชะลอการไหลบ่าของน้ำ

แนวคิดดังกล่าวมีการนำไปใช้ในต่างประเทศ รวมถึงประเทศเดนมาร์ก โดยออกแบบพื้นที่สาธารณะให้สามารถทำหน้าที่เป็นแหล่งรับน้ำชั่วคราวในช่วงฝนตกหนัก ก่อนทยอยระบายออกเมื่อสถานการณ์คลี่คลาย

สำหรับกรุงเทพมหานคร ปัจจุบันมีพื้นที่บางแห่งที่ได้รับการออกแบบให้ช่วยรองรับน้ำฝนอยู่แล้ว เช่น สวนเบญจกิติ ซึ่งมีพื้นที่ชุ่มน้ำและระบบกักเก็บน้ำ โดย รศ.ดร.สถาพร ระบุถึงความสามารถในการรองรับน้ำระดับกว่า 120,000 ลูกบาศก์เมตรตามข้อมูลที่กล่าวถึงในการสัมภาษณ์

อีกตัวอย่างหนึ่งคือ อุทยาน 100 ปี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งออกแบบให้พื้นที่สีเขียวมีบทบาทในการรองรับและชะลอน้ำฝน ลดปริมาณน้ำที่ไหลเข้าสู่ระบบระบายน้ำในช่วงที่มีฝนตกหนัก

นอกจากนี้ พื้นที่ชุ่มน้ำหรือบึงขนาดเล็กภายในเมืองก็สามารถช่วยกักเก็บน้ำได้เช่นกัน แม้อาจมีขีดความสามารถไม่มากเมื่อเทียบกับพื้นที่ขนาดใหญ่ แต่หากมีการกระจายพื้นที่รองรับน้ำอย่างเหมาะสม ก็จะช่วยเพิ่มศักยภาพการจัดการน้ำในภาพรวม

อย่างไรก็ตาม การขยายพื้นที่สีเขียวและพื้นที่รับน้ำในกรุงเทพฯ ยังมีข้อจำกัดด้านเศรษฐกิจ โดยเฉพาะมูลค่าที่ดินและต้นทุนการเวนคืนที่อยู่ในระดับสูง ทำให้จำเป็นต้องพิจารณาทางเลือกที่หลากหลายและผสมผสานมาตรการต่าง ๆ เข้าด้วยกัน

ทำไมกรุงเทพฯ ฝั่งตะวันออกจึงเสี่ยงน้ำท่วมมากกว่าบางพื้นที่

อีกประเด็นสำคัญที่นักวิชาการกล่าวถึง คือ ลักษณะทางธรณีวิทยาของกรุงเทพมหานคร ซึ่งมีชั้นดินเหนียวเป็นองค์ประกอบหลัก ส่งผลให้น้ำซึมผ่านลงสู่ดินได้ค่อนข้างช้า ขณะเดียวกันระดับน้ำใต้ดินในบางพื้นที่ยังอยู่ในระดับสูง ทำให้การระบายน้ำตามธรรมชาติมีข้อจำกัด

โดยเฉพาะกรุงเทพฯ ฝั่งตะวันออก ซึ่งมีพื้นที่ลุ่มต่ำหลายแห่ง และเคยมีการใช้น้ำบาดาลในอดีต ประกอบกับการขยายตัวของหมู่บ้านจัดสรรและชุมชนเมือง ส่งผลให้พื้นที่ดังกล่าวมีปัจจัยเสี่ยงด้านน้ำท่วมที่ต้องให้ความสำคัญ

รศ.ดร.สถาพร อธิบายว่า เมื่อพิจารณาแผนที่ระดับความสูงของกรุงเทพฯ จะพบว่าพื้นที่ฝั่งตะวันออกหลายจุดมีระดับความสูงจากน้ำทะเลน้อยกว่าพื้นที่ทางตอนเหนือและฝั่งตะวันตก แม้แต่ละพื้นที่จะมีลักษณะเป็นแอ่งหรือมีระดับความสูงแตกต่างกันก็ตาม

ปัจจัยดังกล่าวทำให้พื้นที่ฝั่งตะวันออกมีข้อจำกัดทั้งด้านการระบายน้ำและการซึมผ่านของน้ำลงสู่ดิน จึงจำเป็นต้องพิจารณาลักษณะภูมิประเทศร่วมกับการออกแบบระบบป้องกันน้ำท่วม

รับมือน้ำท่วมระยะยาว ต้องใช้หลายมาตรการร่วมกัน

รศ.ดร.สถาพร ย้ำว่า กรุงเทพมหานครยังมีโอกาสเผชิญน้ำท่วมจากฝนตกหนัก น้ำเหนือ และน้ำทะเลหนุนในอนาคต แต่ระดับความเสียหายสามารถลดลงได้ด้วยการวางระบบบริหารจัดการน้ำที่ครอบคลุมตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง

การเพิ่มพื้นที่รับน้ำตามแนวคิดเมืองฟองน้ำ การปรับปรุงทางระบายน้ำ การเพิ่มประสิทธิภาพเครื่องสูบน้ำ และการเตรียมมาตรการดูแลประชาชนในพื้นที่เสี่ยง ล้วนเป็นองค์ประกอบที่ต้องดำเนินการร่วมกัน

ทั้งนี้ การเลือกใช้มาตรการต้องคำนึงถึงข้อจำกัดเฉพาะของกรุงเทพมหานคร ทั้งระดับความสูงของพื้นที่ สภาพดิน ระดับน้ำใต้ดิน และต้นทุนการใช้ที่ดิน เพื่อให้การลงทุนด้านการป้องกันน้ำท่วมเกิดประสิทธิภาพและลดผลกระทบต่อประชาชนได้ในระยะยาว