เวทีโลกร้อน COP31 ไร้เงาผู้นำชาติยักษ์ใหญ่ สหรัฐฯ-จีน-อินเดียไม่มา สะเทือนความหวังแก้โลกร้อน

สถานการณ์ดังกล่าวทำให้เกิดคำถามสำคัญว่า การประชุม COP ซึ่งจัดขึ้นทุกปี ยังสามารถเป็นกลไกหลักในการแก้ไขวิกฤตสภาพภูมิอากาศได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่

หนึ่งในอุปสรรคสำคัญคือกระบวนการเจรจาที่ซับซ้อนและใช้เวลายาวนาน โดยหลังจากการรับรองข้อตกลงปารีส ประเทศต่าง ๆ ต้องใช้เวลากว่า 5 ปีในการเจรจากฎเกณฑ์เพื่อกำหนดแนวทางปฏิบัติให้เกิดผลจริง นอกจากนี้ ระบบการตัดสินใจที่ต้องอาศัยฉันทามติจากทุกประเทศ ยังเปิดโอกาสให้ประเทศผู้ผลิตเชื้อเพลิงฟอสซิลสามารถขัดขวางหรือชะลอข้อตกลงที่มีความเข้มงวดได้

สำหรับ COP31 ปีนี้ มีรูปแบบการดำเนินงานที่แตกต่างออกไป หลังจากตุรกีและออสเตรเลียไม่สามารถตกลงกันได้ในประเด็นการเป็นเจ้าภาพ จึงเกิดแนวทางประนีประนอม โดยตุรกีรับหน้าที่เป็นประเทศเจ้าภาพและดูแลวาระการดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศ ขณะที่ออสเตรเลียรับผิดชอบการเจรจาอย่างเป็นทางการ แม้ทั้งสองประเทศจะมีบทบาทสำคัญในเวทีโลก แต่ต่างก็ถูกตั้งคำถามเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือด้านการลดการพึ่งพาถ่านหินและเชื้อเพลิงฟอสซิล

ประเด็นหลักของการเจรจาในปีนี้มุ่งเน้นไปที่การเปลี่ยนผ่านพลังงานอย่างเป็นธรรม หรือ Just Transition เพื่อให้แรงงานและชุมชนที่พึ่งพาอุตสาหกรรมเชื้อเพลิงฟอสซิลไม่ถูกทอดทิ้งระหว่างการเปลี่ยนผ่านไปสู่พลังงานสะอาด รวมถึงการจัดหาเงินทุนด้านสภาพภูมิอากาศให้แก่ประเทศกำลังพัฒนา ซึ่งเป็นกลุ่มประเทศที่มีส่วนก่อให้เกิดภาวะโลกร้อนค่อนข้างน้อย แต่กลับต้องเผชิญผลกระทบอย่างรุนแรง

อีกหนึ่งความหวังสำคัญของการประชุมครั้งนี้อยู่ที่ข้อเสนอของบราซิล ซึ่งเตรียมนำเสนอแผนที่นำทางระดับโลกสำหรับการเปลี่ยนผ่านจากเชื้อเพลิงฟอสซิล เพื่อผลักดันข้อตกลงที่ประเทศต่าง ๆ เคยให้การรับรองในการประชุม COP30 ให้เกิดผลในทางปฏิบัติ

แม้แผนดังกล่าวจะยังไม่ได้กำหนดกรอบเวลาที่ชัดเจนในการยุติการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล แต่จะช่วยให้แต่ละประเทศประเมินความท้าทายในการเปลี่ยนผ่านได้อย่างเป็นรูปธรรม ไม่ว่าจะเป็นการสูญเสียรายได้ภาษีจากอุตสาหกรรมพลังงาน การปรับลดเงินอุดหนุนเชื้อเพลิงฟอสซิล ตลอดจนผลกระทบต่อประชาชนรายได้น้อยที่อาจต้องแบกรับต้นทุนพลังงานสูงขึ้น

ขณะเดียวกัน ตุรกีและออสเตรเลียยังสนับสนุนเป้าหมายใหม่ในการเพิ่มสัดส่วนการใช้พลังงานไฟฟ้าทั่วโลกให้ได้ร้อยละ 35 ภายในปี 2578 เพื่อลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลในภาคขนส่ง อุตสาหกรรม และกิจกรรมทางเศรษฐกิจอื่น ๆ

ความก้าวหน้าด้านเทคโนโลยีพลังงานสะอาดเริ่มสร้างความหวังให้กับการเปลี่ยนผ่านครั้งนี้ โดยเฉพาะประเทศจีนที่กำลังขยายกำลังการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนจนแซงหน้าถ่านหิน ขณะที่การใช้รถยนต์ไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วมีส่วนช่วยลดความต้องการใช้น้ำมัน และคาดว่าการนำเข้าน้ำมันของจีนจะลดลงประมาณร้อยละ 12 ในปีนี้ ส่วนทวีปแอฟริกาก็เริ่มเห็นการเติบโตอย่างก้าวกระโดดของการใช้พลังงานแสงอาทิตย์

อย่างไรก็ตาม ความคืบหน้าดังกล่าวยังเกิดขึ้นท่ามกลางความไม่แน่นอนทางการเมืองระหว่างประเทศ โดยการประชุมปีนี้ไม่มีผู้นำสำคัญหลายประเทศเข้าร่วม รวมถึงประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ของสหรัฐฯ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ของจีน และนายกรัฐมนตรีนเรนทรา โมดี ของอินเดีย ตลอดจนผู้นำจากฝรั่งเศส เยอรมนี และแคนาดา สะท้อนถึงความท้าทายในการสร้างแรงผลักดันทางการเมืองเพื่อเร่งแก้ไขวิกฤตโลกร้อน

ในอีกด้านหนึ่ง การกลับมามีบทบาทของประธานาธิบดีลูอิซ อินาซิโอ ลูลา ดา ซิลวา ของบราซิล หลังได้รับชัยชนะในการเลือกตั้งอีกครั้ง กลายเป็นความหวังของกลุ่มนักเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะแนวทางปกป้องป่าแอมะซอน การผลักดันความเป็นธรรมด้านสภาพภูมิอากาศ และข้อเสนอให้กลุ่มมหาเศรษฐีมีส่วนรับผิดชอบต่อการแก้ไขวิกฤตโลกร้อนมากขึ้น

ก่อนหน้านี้ บราซิลเคยเสนอแนวคิดจัดเก็บภาษีความมั่งคั่งในอัตราร้อยละ 2 จากบุคคลที่มีทรัพย์สินมากกว่า 1,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เพื่อสร้างความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจและระดมทรัพยากรสำหรับรับมือปัญหาระดับโลก โดยลูลาให้เหตุผลว่า กลุ่มผู้มีฐานะร่ำรวยและผู้ที่ได้รับประโยชน์จากอุตสาหกรรมเชื้อเพลิงฟอสซิลควรมีส่วนรับผิดชอบต่อปัญหาที่เกิดขึ้น มากกว่าการผลักภาระไปยังประชาชนทั่วไป

แม้โลกจะยังห่างไกลจากการบรรลุเป้าหมายด้านสภาพภูมิอากาศ แต่การขยายตัวของพลังงานสะอาดและความพยายามสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศยังเป็นสัญญาณเชิงบวกที่ทำให้หลายฝ่ายเชื่อว่า COP31 อาจเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ

ท้ายที่สุด ความสำเร็จของการประชุมครั้งนี้อาจไม่ได้วัดจากจำนวนข้อตกลงหรือถ้อยแถลงของผู้นำโลกเท่านั้น แต่ขึ้นอยู่กับว่าแต่ละประเทศจะสามารถนำคำมั่นสัญญาไปปฏิบัติได้จริงเพียงใด เพราะในขณะที่การเจรจายังคงดำเนินต่อไป วิกฤตสภาพภูมิอากาศก็ไม่ได้หยุดรอการตัดสินใจของมนุษย์