จาก “ภาระงบประมาณ” สู่ “สวัสดิการถ้วนหน้า” เบี้ยผู้สูงอายุคุ้มค่ากับสังคมไทยหรือไม่?

ข้อเสนอใหม่ จากเบี้ยยังชีพสู่บำนาญประชาชน

คณะกรรมาธิการการสวัสดิการสังคม สภาผู้แทนราษฎร เคยเสนอแนวทางปรับระบบเบี้ยผู้สูงอายุไปสู่ "บำนาญพื้นฐานประชาชน" หรือ Universal Social Pension

แนวคิดดังกล่าวกำหนดเป้าหมายให้ผู้สูงอายุทุกคนได้รับเงิน 3,000 บาทต่อเดือนภายในปี 2570

แผนการที่ถูกนำเสนอแบ่งเป็น 3 ระยะ

• ปี 2568 ปรับเป็น 1,200 บาท
• ปี 2569 ปรับเป็น 2,000 บาท
• ปี 2570 ปรับเป็น 3,000 บาท

โดยประเมินว่าต้องใช้งบประมาณประมาณ

• 176,000 ล้านบาท ในปี 2568
• 305,000 ล้านบาท ในปี 2569
• 474,000 ล้านบาท ในปี 2570

ตัวเลข 474,000 ล้านบาท กลายเป็นประเด็นที่ถูกนำมาใช้ถกเถียงอย่างกว้างขวางว่า ประเทศไทยจะสามารถรับภาระได้หรือไม่

4.74 แสนล้านบาท มากหรือน้อยแค่ไหน

หากเทียบกับงบประมาณรายจ่ายประจำปีของประเทศไทยที่อยู่ราว 3.7-3.9 ล้านล้านบาท งบประมาณบำนาญถ้วนหน้า 3,000 บาท จะคิดเป็นประมาณ 12-13% ของงบประมาณทั้งประเทศ

แต่หากเทียบกับขนาดเศรษฐกิจไทยหรือ GDP ที่มีมูลค่าประมาณ 18-19 ล้านล้านบาทต่อปี งบดังกล่าวจะอยู่ที่ประมาณ 2-3% ของ GDP

ตัวเลขนี้อยู่ในระดับใกล้เคียงกับหลายประเทศที่มีระบบบำนาญพื้นฐานถ้วนหน้า

ประเด็นจึงไม่ได้อยู่ที่ตัวเลขเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของการจัดลำดับความสำคัญในการใช้งบประมาณของประเทศ

ผลตอบแทนทางสังคมที่วัดได้จริง

หนึ่งในเครื่องมือที่ใช้ประเมินความคุ้มค่าของนโยบายสังคม คือ Social Return on Investment หรือ SROI

แนวคิดนี้ไม่ได้ดูเฉพาะจำนวนเงินที่รัฐจ่ายออกไป แต่ประเมินผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับสังคมโดยรวม

งานศึกษาของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และหน่วยงานด้านผู้สูงอายุหลายโครงการ พบว่า การลงทุนด้านผู้สูงอายุสามารถสร้างผลตอบแทนทางสังคมสูงกว่ามูลค่าที่ลงทุน

บางโครงการมีค่า SROI ประมาณ 2.95 เท่า

หมายความว่า ทุก 1 บาทที่ลงทุน สามารถสร้างประโยชน์กลับคืนสู่สังคมเกือบ 3 บาท

ประโยชน์ดังกล่าวไม่ได้อยู่ในรูปเงินสดเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึง

• การลดภาระค่าใช้จ่ายของครัวเรือน
• การลดภาระผู้ดูแล
• การลดการเจ็บป่วย
• การลดภาวะซึมเศร้าและความโดดเดี่ยว
• การเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุ

ภาระที่ตกอยู่กับลูกหลานมีมูลค่าเท่าไร

ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติพบว่า ผู้สูงอายุจำนวนมากยังพึ่งพารายได้จากบุตรหลานเป็นหลัก

เมื่อผู้สูงอายุไม่มีรายได้เพียงพอ ภาระดังกล่าวจะถูกส่งต่อไปยังคนวัยทำงานทันที

ค่าใช้จ่ายเฉลี่ยของผู้สูงอายุหนึ่งคนในแต่ละเดือนประกอบด้วย

• ค่าอาหาร
• ค่ายารักษาโรค
• ค่าเดินทางพบแพทย์
• ค่าสาธารณูปโภค
• ค่าใช้จ่ายในการดูแลระยะยาว

สำหรับครอบครัวรายได้น้อย ค่าใช้จ่ายเหล่านี้อาจคิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 20-30% ของรายได้ครัวเรือน

บางกรณี ลูกหลานต้องลาออกจากงานเพื่อกลับมาดูแลพ่อแม่ที่ป่วยติดเตียง ส่งผลให้ครัวเรือนสูญเสียรายได้หลักทันที

ต้นทุนลักษณะนี้ไม่ปรากฏอยู่ในงบประมาณแผ่นดิน แต่เกิดขึ้นจริงในชีวิตของประชาชนจำนวนมาก

ลดความเหลื่อมล้ำในกลุ่มผู้สูงอายุ

ปัจจุบันผู้สูงอายุไทยไม่ได้รับหลักประกันหลังเกษียณเท่ากัน

ข้าราชการมีระบบบำนาญ

ลูกจ้างเอกชนในระบบมีประกันสังคมและกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ

แต่แรงงานนอกระบบกว่า 20 ล้านคนกลับไม่มีหลักประกันในลักษณะเดียวกัน

เมื่อเข้าสู่วัยชรา ผู้สูงอายุจำนวนมากจึงต้องพึ่งพาเบี้ยยังชีพหลักร้อยบาทต่อเดือน

แนวคิดบำนาญถ้วนหน้าจึงถูกเสนอขึ้นเพื่ออุดช่องว่างดังกล่าว โดยให้ผู้สูงอายุทุกคนได้รับสิทธิขั้นพื้นฐานเท่ากันในฐานะพลเมือง

เงินผู้สูงอายุหมุนเวียนกลับสู่เศรษฐกิจท้องถิ่น

อีกมิติหนึ่งที่ถูกกล่าวถึงในงานศึกษาหลายประเทศ คือผลคูณทางเศรษฐกิจของบำนาญพื้นฐาน

ผู้สูงอายุส่วนใหญ่นำเงินไปใช้จ่ายในชีวิตประจำวันทันที ไม่ว่าจะเป็นอาหาร ยา ค่าเดินทาง หรือสินค้าในชุมชน

เงินดังกล่าวจึงหมุนเวียนต่อไปยังร้านค้า ตลาดสด ผู้ประกอบการรายย่อย และบริการในพื้นที่

นักเศรษฐศาสตร์บางส่วนมองว่า สวัสดิการลักษณะนี้ช่วยรักษากำลังซื้อของเศรษฐกิจฐานรากได้อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทที่มีผู้สูงอายุจำนวนมาก

การถกเถียงเรื่องเบี้ยผู้สูงอายุในประเทศไทยมักเริ่มต้นที่ตัวเลขงบประมาณหลายแสนล้านบาท แต่เมื่อพิจารณาให้ลึกลงไป จะพบว่านโยบายดังกล่าวเกี่ยวข้องกับหลายมิติ ทั้งคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุ ภาระของลูกหลาน ความเหลื่อมล้ำในระบบสวัสดิการ และความพร้อมของประเทศในการรับมือกับสังคมสูงวัย

ข้อเสนอเรื่องบำนาญพื้นฐานถ้วนหน้า 3,000 บาทอาจยังต้องใช้เวลาในการพิจารณาความเป็นไปได้ทางการคลัง แต่ข้อมูลจากงานวิจัยและประสบการณ์ในหลายประเทศชี้ให้เห็นว่า สวัสดิการผู้สูงอายุไม่ได้มีผลเฉพาะต่อผู้รับเงินเท่านั้น หากยังเชื่อมโยงกับความมั่นคงของครัวเรือน เศรษฐกิจชุมชน และต้นทุนทางสังคมที่ประเทศต้องเผชิญในอนาคต

ในวันที่ประเทศไทยมีผู้สูงอายุมากกว่า 13 ล้านคน และกำลังเพิ่มขึ้นทุกปี การพิจารณาว่าสวัสดิการผู้สูงอายุเป็น "ภาระงบประมาณ" หรือ "การลงทุนเพื่อความมั่นคงของสังคม" จึงกลายเป็นหนึ่งในประเด็นนโยบายสาธารณะที่จะมีผลต่อคนไทยทุกช่วงวัยในอนาคต