กลิ่นดอกตีนเป็ด ฝันร้ายชาวภูมิแพ้ ได้กลิ่นแล้วเวียนหัว แต่ทำไมคนยังนิยมปลูก

ต้นตีนเป็ดจึงเป็นต้นไม้ที่มีทั้งคนรักและคนไม่ชอบ โดยเฉพาะในช่วงออกดอกที่กลิ่นอาจกระจายไปทั่วบริเวณ อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญคือ กลิ่นดอกตีนเป็ดเป็นอันตรายต่อสุขภาพจริงหรือไม่ คนที่เป็นภูมิแพ้ต้องระวังเป็นพิเศษแค่ไหน และเหตุใดต้นไม้ชนิดนี้จึงยังได้รับความนิยมในการปลูกตามถนน สวนสาธารณะ และพื้นที่สาธารณะต่าง ๆ

ทำไมดอกต้นตีนเป็ดถึงมีกลิ่นแรง?

ต้นตีนเป็ด หรือที่เรียกอีกชื่อว่า พญาสัตบรรณ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Alstonia scholaris เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ที่พบได้ในประเทศไทยและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ลักษณะเด่นคือใบสีเขียวเข้มเรียงเป็นวงรอบกิ่ง และดอกขนาดเล็กสีขาวหรือขาวอมเขียวที่ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง

ในประเทศไทย ต้นตีนเป็ดมักออกดอกในช่วงเดือนตุลาคมถึงธันวาคม โดยช่วงเวลาอาจแตกต่างกันไปตามพื้นที่และสภาพแวดล้อม กลิ่นของดอกมีความเข้มข้นเป็นพิเศษในช่วงเย็นถึงกลางคืน จึงไม่น่าแปลกที่หลายคนจะสังเกตเห็นกลิ่นได้ชัดเจนเมื่อกลับบ้านหรือออกไปทำกิจกรรมนอกบ้านในช่วงค่ำ 

สาเหตุที่ดอกต้นตีนเป็ดมีกลิ่นเฉพาะตัวมาจากสารระเหยหลายชนิดที่เป็นองค์ประกอบของกลิ่นดอกไม้ แต่ความรู้สึกต่อกลิ่นไม่ได้เหมือนกันในทุกคน ขณะที่บางคนรับรู้ว่าเป็นกลิ่นหอม อีกคนอาจรู้สึกว่าฉุนรุนแรงและสร้างความรำคาญได้

กลิ่นต้นตีนเป็ดทำให้ภูมิแพ้กำเริบจริงหรือไม่?

สิ่งสำคัญที่ต้องแยกให้ออกคือ การแพ้สารก่อภูมิแพ้ กับการไวต่อกลิ่นฉุน ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

กลิ่นที่แรงอาจกระตุ้นให้บางคนรู้สึกไม่สบาย เช่น ปวดศีรษะ คลื่นไส้ หรือระคายเคืองทางเดินหายใจได้ แต่การมีอาการเหล่านี้เพียงอย่างเดียวไม่ได้หมายความว่ากำลังเกิดอาการแพ้ทางภูมิคุ้มกันเสมอไป

ในทางกลับกัน ดอกต้นตีนเป็ดไม่ได้มีเพียงกลิ่นเท่านั้น แต่ยังสร้างละอองเรณูซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับการแพ้ได้ด้วย งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Environmental Monitoring and Assessment เมื่อปี 2014 ศึกษาละอองเรณูของ Alstonia scholaris ในพื้นที่ทางตะวันออกของอินเดีย โดยตรวจสอบทั้งการกระจายตัวของเรณูในอากาศและการตอบสนองต่อสารก่อภูมิแพ้ในประชากรที่ศึกษา

ละอองเรณูของต้นตีนเป็ดมีประเด็นด้านการแพ้ที่ควรศึกษาอย่างจริงจัง แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่เป็นโรคภูมิแพ้จะต้องมีอาการเมื่อสัมผัสต้นไม้ชนิดนี้ และไม่ควรสรุปว่ากลิ่นของดอกไม้เป็นสาเหตุโดยตรงของอาการแพ้ทุกกรณี แต่ดอกต้นตีนเป็ดที่มีกลิ่นแรงอาจทำให้บุคคลบางกลุ่มเกิดความไวต่อสิ่งกระตุ้นในช่วงที่ออกดอกหนาแน่นได้

ทำไมยังนิยมปลูก ทั้งที่กลิ่นอาจสร้างความรำคาญ?

สาเหตุที่ต้นตีนเป็ด ยังได้รับความนิยมปลูกตามริมถนน สวนสาธารณะ และพื้นที่ส่วนกลาง เพราะเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ที่เติบโตได้ดีในสภาพอากาศร้อนชื้น มีทรงพุ่มแผ่กว้าง ให้ร่มเงา และสามารถปลูกเป็นไม้ประดับเพื่อเพิ่มพื้นที่สีเขียวได้ อีกทั้งยังปรับตัวเข้ากับสภาพดินได้หลายประเภท จึงเหมาะกับการปลูกในพื้นที่กลางแจ้งที่ต้องการต้นไม้ขนาดใหญ่

คนเป็นภูมิแพ้ควรรับมืออย่างไรในช่วงต้นตีนเป็ดออกดอก?

สำหรับผู้ที่มีโรคภูมิแพ้จมูกหรือโรคหืดอยู่เดิม หากสังเกตว่าอาการกำเริบเมื่ออยู่ใกล้ต้นตีนเป็ด ควรลดการสัมผัสสิ่งกระตุ้นและสังเกตว่าอาการสัมพันธ์กับสถานที่หรือช่วงเวลาที่ต้นไม้ออกดอกหรือไม่

- หลีกเลี่ยงบริเวณที่มีกลิ่นเข้มข้น โดยเฉพาะหากเคยมีอาการเมื่ออยู่ใกล้ต้นไม้ชนิดนี้

- ปิดหน้าต่างในช่วงที่กลิ่นเข้ามาในบ้านชัดเจน และปรับการระบายอากาศให้เหมาะสม

- สังเกตอาการที่เกิดขึ้น เช่น จาม น้ำมูกไหล คัดจมูก คันตา ไอ หรือหายใจมีเสียงหวีด เพื่อช่วยแยกสาเหตุและประเมินความจำเป็นในการพบแพทย์

- ปรึกษาแพทย์หากอาการเกิดซ้ำ โดยเฉพาะผู้ที่เป็นโรคหืด ไม่ควรสรุปเองว่ากลิ่นเป็นสาเหตุทั้งหมด เพราะอาการอาจเกี่ยวข้องกับละอองเรณูหรือสิ่งกระตุ้นอื่นร่วมด้วย

หากมีอาการหายใจลำบากรุนแรงหรือแน่นหน้าอกมาก ควรรับการรักษาฉุกเฉิน

นอกจากนี้ ต้นตีนเป็ดยังมีดอกสีขาวอมเขียวออกเป็นช่อจำนวนมาก และมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว ซึ่งเป็นเสน่ห์สำหรับคนที่ชื่นชอบกลิ่นดอกไม้ แม้กลิ่นที่เข้มข้นในช่วงออกดอกอาจสร้างความรำคาญให้คนบางกลุ่ม